“Con muốn làm gì sau này?” — câu hỏi nghe đơn giản, nhưng với một cậu/cô bé mười bảy tuổi thì thật khó. Và với cha mẹ Việt ở Nhật, còn thêm một lớp khó nữa: hệ thống ở đây khác hẳn nơi mình lớn lên. Bài này không đưa ra câu trả lời “đúng”, mà gợi ý cách cùng con khám phá và chuẩn bị, từng bước một.
1 Định hướng không phải “chọn nghề cả đời”
Mình nghĩ điều đầu tiên nên nói rõ với con là: lúc này con chỉ cần chọn bước tiếp theo, không phải chọn nghề cho cả cuộc đời. Con có thể đổi hướng, thử và sai, học thêm sau này. Một không khí nhẹ nhàng sẽ giúp con dám nói thật điều con nghĩ — điều quý hơn bất kỳ tờ khảo sát tiến lộ nào.
2 Các con đường thường gặp sau cấp ba
Sau cấp ba, các lựa chọn phổ biến gồm: học đại học hoặc cao đẳng; vào trường nghề (senmon gakko) để học nghề cụ thể; đi làm ngay; hoặc những hướng khác như học nghề tại nơi làm việc, học ở nước ngoài. Mỗi hướng có lịch và thủ tục riêng, và đều chịu ảnh hưởng từ tư cách lưu trú của con.
3 Nếu con muốn học tiếp
Tuyển sinh đại học và trường nghề thường có nhiều hình thức (thi tuyển thông thường, xét hồ sơ, tiến cử…), và một số trường có diện tuyển riêng cho học sinh nước ngoài hoặc người đã sống lâu ở Nhật. Điều kiện cụ thể do từng trường quy định và thay đổi qua các năm — nên chọn vài trường con quan tâm, đọc hướng dẫn tuyển sinh, và tham dự buổi giới thiệu hoặc ngày hội mở cửa của trường (オープンキャンパス) để hỏi trực tiếp.
Nếu con còn đang học tiếng Nhật học thuật, hãy trao đổi với thầy cô và trường mà con muốn vào xem điều kiện về năng lực tiếng Nhật ra sao. Về chuyện tư cách lưu trú khi học tiếp, hãy hỏi cơ quan xuất nhập cảnh — mình nói thêm ở bài cuối của giai đoạn này.
4 Nếu con muốn đi làm ngay
Với học sinh cấp ba, tìm việc có một lịch rất riêng. Theo thông báo của Bộ Y tế–Lao động–Phúc lợi cho khoá tốt nghiệp tháng 3/2027: từ ngày 1 tháng 7 công ty được gửi đơn tuyển đến trường; từ ngày 5 tháng 9 trường bắt đầu gửi hồ sơ học sinh (riêng Okinawa là 30/8); từ ngày 16 tháng 9 công ty mới bắt đầu tuyển chọn và cho nội định. Một số nơi còn quy định mỗi học sinh chỉ nộp một công ty trong giai đoạn đầu, rồi sau tháng 10 mới được nộp nhiều hơn — quy tắc cụ thể tuỳ tỉnh.
Nhiều địa phương có buổi giới thiệu công ty dành cho học sinh cấp ba (高校生のための合同企業説明会) và cho phép tham quan nơi làm việc trước khi nộp đơn (応募前職場見学). Hãy hỏi thầy cô xem trường con có tham gia không. Nếu con là học sinh nước ngoài, nhớ tìm hiểu sớm về tư cách lưu trú để có thể làm việc sau khi tốt nghiệp.
5 Cách cùng con khám phá
Vài cách nhẹ nhàng: trò chuyện thường xuyên về điều con thích và giỏi (không cần buổi nói chuyện nghiêm túc); cùng đi xem trường hoặc tham quan nơi làm việc; nói với con về công việc của chính bạn và những người xung quanh mà con quen; và cho con thử các hoạt động ngoài giờ học. Đừng quên rằng việc con biết tiếng Việt và hiểu hai nền văn hoá có thể là một điểm mạnh trong tương lai — dù lúc này con chưa nhìn thấy.
6 Vai trò của cha mẹ
Không ít cha mẹ Việt lo mình không giúp được con vì không rành hệ thống Nhật. Thực ra, bạn không cần là người đưa ra đáp án — bạn là người cùng ngồi xuống với con, cùng tìm thông tin, và tôn trọng quyết định của con khi đã cân nhắc kỹ. Hãy để con nói trước, nghe hết, rồi mới chia sẻ góc nhìn của mình.
