Đến một ngày nào đó, bé nhìn chằm chằm vào bát cơm của bạn và nhóp nhép môi theo. Đó là dấu hiệu nhiều bố mẹ chờ đợi, và cũng là lúc những câu hỏi ập đến: bắt đầu từ khi nào, cho ăn gì trước, nấu thế nào cho đúng? Ở Nhật, ăn dặm (rinyushoku) có một hệ thống khá bài bản. Bài này giúp bạn hiểu hệ thống đó, rồi tìm cách kết hợp với bữa ăn của người Việt.
1 Ăn dặm kiểu Nhật có gì khác?
Điểm đặc trưng nhất là cách chia thành các giai đoạn theo tháng tuổi, mỗi giai đoạn có độ mịn, độ mềm và số bữa riêng. Bạn sẽ thấy các sách, trang web và buổi hướng dẫn ở Nhật đều dùng cùng một khung này, nên khi đã hiểu khung thì đọc tài liệu nào cũng dễ.
Theo hướng dẫn của Bộ Y tế – Lao động – Phúc lợi Nhật, thời điểm bắt đầu ăn dặm thích hợp là khoảng 5 đến 6 tháng tuổi. Nhưng con số chỉ là mốc tham khảo. Điều quan trọng hơn là xem bé đã sẵn sàng chưa. Những dấu hiệu thường được nhắc đến là bé đã vững cổ, ngồi được khi có đỡ, phản xạ đẩy thức ăn ra bằng lưỡi giảm đi, và tỏ ra tò mò khi thấy người lớn ăn.
Một đặc điểm nữa là nhấn mạnh vị nhạt và nấu chín kỹ. Trong giai đoạn đầu, sữa mẹ hoặc sữa công thức vẫn là nguồn dinh dưỡng chính. Ăn dặm lúc này chủ yếu là để bé làm quen với vị, với cách nuốt và nhai, rồi tăng dần.
2 Bốn giai đoạn ăn dặm theo tháng tuổi
Mỗi giai đoạn ở Nhật có một cái tên khá dễ thương, mô tả cách bé ăn. Các mốc tháng tuổi dưới đây là mốc tham khảo.
Giai đoạn đầu, khoảng 5–6 tháng (gokkun-ki, “kỳ nuốt”). Bé tập nuốt. Món đầu tiên thường là cháo trắng xay thật mịn tỉ lệ 1 gạo : 10 nước (juubai-gayu), bắt đầu từ vài thìa nhỏ, cho ăn một lần mỗi ngày. Sau đó bạn thêm dần rau củ nghiền mịn rồi đến đạm. Mỗi lần chỉ thử một món mới và theo dõi phản ứng của bé.
Giai đoạn giữa, khoảng 7–8 tháng (mogumogu-ki, “kỳ nhai móm”). Bé biết dùng lưỡi ép thức ăn lên vòm miệng. Thức ăn mềm, nghiền thô hơn, như đậu phụ. Số bữa tăng lên, và đa dạng nhóm thực phẩm hơn: ngũ cốc, rau củ, đạm.
Giai đoạn sau, khoảng 9–11 tháng (kamikami-ki, “kỳ nhai bằng lợi”). Bé tập nhai bằng lợi, thức ăn mềm cắt miếng nhỏ, cho bé tập cầm nắm. Từ giai đoạn này nhiều thành phố nhắc cha mẹ chú ý bổ sung chất sắt từ thịt nạc, cá thịt đỏ, gan.
Giai đoạn hoàn tất, khoảng 12–18 tháng (pakupaku-ki, “kỳ tự bốc ăn”). Bé nhai được thức ăn có hình dạng và lấy phần lớn dinh dưỡng từ thức ăn chứ không còn chủ yếu từ sữa. Thường ăn ba bữa mỗi ngày, kèm một hai bữa phụ khi cần. Bé thích tự cầm (tezukami tabe), dù vãi tứ tung, và đó là một phần của việc học ăn.
Nếu bé ăn chậm hơn hoặc nhanh hơn mốc trên một chút, bạn không cần hoảng. Nhưng nếu bé tăng cân kém, từ chối ăn kéo dài hoặc bạn lo lắng, hãy hỏi bác sĩ hoặc hokenshi trong buổi khám định kỳ.
3 Từ vựng tiếng Nhật về ăn dặm nên biết
Khi đọc hướng dẫn của thành phố hoặc nhìn bao bì ở drugstore, bạn sẽ gặp những từ này rất nhiều. Mình ghi sẵn để bạn tiện tra.
- 離乳食 (rinyushoku): đồ ăn dặm.
- 10倍がゆ (juubai-gayu): cháo xay mịn tỉ lệ 1 gạo : 10 nước, món đầu tiên phổ biến.
- ベビーフード (bebii fuudo): đồ ăn dặm đóng gói sẵn, bán ở drugstore và siêu thị.
- 手づかみ食べ (tezukami tabe): cho bé tự dùng tay bốc ăn.
- 離乳食教室 (rinyushoku kyoushitsu): lớp hướng dẫn ăn dặm của thành phố.
- アレルギー (arerugii): dị ứng.
- だし (dashi): nước dùng, thường nấu từ tảo biển hoặc cá khô, không muối.
- 薄味 (usuaji): nêm nhạt.
4 Dị ứng, nghẹn và những điều cần tránh
Đây là mục quan trọng nhất của bài, nên bạn hãy đọc kỹ.
Không cho bé dưới 1 tuổi ăn mật ong, kể cả món có mật ong hoặc đồ uống, bánh kẹo có mật ong, vì có nguy cơ gây ngộ độc botulinum ở trẻ sơ sinh. Hướng dẫn của nhiều thành phố Nhật nhắc rất rõ điều này.
Về dị ứng thực phẩm, các thực phẩm hay gây dị ứng gồm trứng, sữa và chế phẩm từ sữa, lúa mì, đậu nành, kiều mạch, các loại hạt. Điều bạn nên nhớ có hai mặt. Một mặt, hãy cho thử món mới từng chút một, một món mỗi lần, và nên cho vào buổi sáng ngày thường để nếu có phản ứng thì kịp đi khám. Mặt khác, tài liệu của Bộ Y tế Nhật cho biết việc trì hoãn ăn dặm vì lo dị ứng không được khuyến khích, và việc kiêng khem quá mức “cho chắc” cũng không nên. Với trứng, sữa, lúa mì, cách cho ăn đầu tiên và thời điểm hãy hỏi bác sĩ nhi.
Nếu sau khi ăn bé nổi mề đay, nôn nhiều, tiêu chảy, hoặc đặc biệt là khó thở, tím tái, lịm đi, hãy đưa bé đi khám ngay hoặc gọi cấp cứu.
Nghẹn là nguy cơ có thật. Hãy nấu mềm, cắt nhỏ, cho bé ngồi thẳng khi ăn và luôn có người lớn bên cạnh. Tránh những thứ dễ nghẹn như bánh mochi, thạch konnyaku, hạt nguyên, và với trái nhỏ tròn như nho hay cà chua bi thì cần cắt nhỏ. Nhiều thành phố có bảng thực phẩm “chưa nên cho” theo từng độ tuổi, bạn nên xem bảng của nơi mình sống.
Nêm nếm. Giai đoạn đầu nên nấu thật nhạt, thường chỉ để vị tự nhiên của nguyên liệu. Gia vị chỉ nên dùng rất ít từ giai đoạn giữa, và các loại gia vị cay nóng nên tránh đến khoảng 2 tuổi.
5 Kết hợp món Việt và nấu ăn cho đỡ mệt
Tin vui cho các mẹ Việt: nhiều thứ bạn quen nấu đã rất hợp với ăn dặm. Cháo là món nền gần như trùng với cách ăn dặm kiểu Nhật. Rau củ hấp mềm, cá, thịt nạc, đậu phụ, trứng chín đều là lựa chọn tốt nếu nấu mềm và ít gia vị.
Điều cần chú ý là phần nêm nếm. Nước mắm, muối, bột nêm hay nước dùng đã nêm sẵn thường mặn hơn mức phù hợp cho bé nhỏ. Bạn có thể nấu cháo bằng nước hầm rau củ hoặc nước dùng không muối (kiểu dashi), rồi để nêm nếm lại sau khi bé lớn hơn. Cũng như vậy, nếu người thân ở Việt Nam khuyên nấu theo cách khác, hãy trao đổi và đối chiếu với lời bác sĩ nhi ở Nhật cho yên tâm.
Để đỡ mệt, nhiều gia đình nấu một mẻ rồi chia nhỏ đông lạnh (cháo, rau củ nghiền), mỗi lần chỉ rã đông phần cần dùng. Ngoài ra bạn đừng ngại dùng đồ ăn dặm đóng gói (bebii fuudo) vào những ngày bận hoặc khi đi chơi xa. Hướng dẫn của một số thành phố còn khuyến khích dùng kết hợp để bé làm quen thêm nhiều loại thực phẩm và độ mềm.
Và quan trọng nhất: đừng ép bé. Lượng ăn khác nhau từng bé và từng ngày. Một buổi ăn vui vẻ, bé chịu ngồi cùng cả nhà, đáng giá hơn một bát cháo hết sạch trong nước mắt.
6 Học thêm và nhờ giúp ở đâu
Bạn không phải tự mò một mình. Nhiều thành phố có lớp hướng dẫn ăn dặm (rinyushoku kyoushitsu) do chuyên viên dinh dưỡng hoặc hokenshi hướng dẫn, đôi khi có cả phần nấu và nếm thử. Hãy xem thông báo của thành phố hoặc hỏi trực tiếp ở trung tâm bảo kiện. Đây cũng là nơi dễ gặp những mẹ khác cùng cảnh, trong đó có cả mẹ Việt.
Trong các buổi khám định kỳ của bé, bạn cũng có thể hỏi về ăn dặm, cân nặng và dinh dưỡng. Và khi cần một người nói cùng ngôn ngữ để hỏi “nấu thế này có ổn không”, nhóm mẹ Việt tại Nhật là nguồn rất đáng quý, miễn là bạn luôn đối chiếu những điều liên quan đến sức khoẻ với bác sĩ.
