Với nhiều gia đình Việt ở Nhật, ngày con tốt nghiệp cấp ba không chỉ là ngày vui mà còn là lúc nhiều câu hỏi lớn hiện ra: con ở lại Nhật hay đi nơi khác? Giấy tờ của con có cho phép không? Bài này mình chỉ nói ở mức khái quát, kèm nguồn chính thức để bạn tự kiểm tra — vì đây là lĩnh vực nên hỏi trực tiếp cơ quan xuất nhập cảnh hoặc chuyên gia, chứ không nên chỉ dựa vào một bài blog.
1 Hai câu hỏi cần trả lời song song
Khi nói đến chuyện sau cấp ba, mình nghĩ có hai câu hỏi cần được đặt cạnh nhau: con muốn gì, và giấy tờ lưu trú của con cho phép gì. Câu đầu thuộc về con và gia đình; câu sau thuộc về quy định, và quy định có thể thay đổi. Hãy bắt đầu trò chuyện cả hai càng sớm càng tốt — lý tưởng là từ năm hai cấp ba — để không bị bất ngờ vào năm cuối.
2 Tư cách “gia đình lưu trú” và chuyện đi làm
Nhiều bạn trẻ người Việt lớn lên ở Nhật đang giữ tư cách gia đình lưu trú (kazoku taizai) — tư cách dành cho người đi theo, được cha/mẹ nuôi dưỡng. Tư cách này không dành cho làm việc toàn thời gian, nên sau khi tốt nghiệp, nếu con muốn đi làm chính thức, thường cần đổi sang tư cách khác cho phép làm việc. Các tư cách làm việc phổ biến thường đòi hỏi bằng cấp hoặc kinh nghiệm, mà một học sinh vừa tốt nghiệp cấp ba thường chưa đáp ứng được.
3 Hướng dẫn của Cục Quản lý xuất nhập cảnh (ISA)
Để giải quyết tình huống đó, Cục Quản lý xuất nhập cảnh Nhật Bản (ISA) có hướng dẫn riêng: với người đi theo cha mẹ bằng tư cách gia đình lưu trú, sau khi tốt nghiệp cấp ba tại Nhật và muốn làm việc, trong một số điều kiện nhất định, tư cách có thể được đổi sang 「定住者」 hoặc 「特定活動」.
Ở mức khái quát, các điều kiện được nêu thường liên quan đến: đã học hết tiểu học và THCS ở Nhật; đã tốt nghiệp (hoặc sắp tốt nghiệp) cấp ba ở Nhật — trong đó tính cả hệ học buổi tối/từ xa, 高専, và một số trường nghề cấp cao trung do Bộ Giáo dục chỉ định; có nơi làm việc đã nội định; và đã thực hiện các nghĩa vụ công như nộp thuế, đóng bảo hiểm. Riêng tư cách 「特定活動」 còn có điều kiện riêng (như độ tuổi nhập cảnh và việc cha mẹ đứng ra bảo lãnh). Mỗi hoàn cảnh một khác, nên bạn đừng tự suy ra mình “đủ” hay “không đủ” từ mấy dòng tóm tắt này.
4 Nếu con muốn học tiếp ở Nhật
Hướng dẫn của ISA ở trên nói về trường hợp con muốn làm việc sau cấp ba. Nếu con muốn học tiếp lên đại học hay trường nghề ở Nhật, việc tư cách lưu trú hiện tại có tiếp tục được gia hạn hay không là một câu hỏi riêng. Mình chưa có thông tin chính thức để nói chắc ở đây, vì vậy hãy hỏi trực tiếp cơ quan xuất nhập cảnh và trường con muốn vào trước khi nộp hồ sơ.
5 Nếu con muốn học ở nước ngoài hoặc về Việt Nam
Một số bạn nghĩ đến chuyện học ở Việt Nam hoặc một nước thứ ba. Mỗi nước và mỗi trường có yêu cầu riêng về hồ sơ học bạ, bằng tốt nghiệp (có cần dịch, chứng nhận hay không), giấy tờ cá nhân và thời hạn nộp. Mình không đưa ra quy định cụ thể ở đây — hãy hỏi trực tiếp trường mà con quan tâm, và nếu cần giấy tờ liên quan đến Việt Nam, hãy liên hệ Đại sứ quán hoặc Lãnh sự quán Việt Nam tại Nhật.
6 Nói chuyện với con
Cuối cùng, quyết định ở lại hay đi xa hơn không chỉ là giấy tờ — nó chạm vào cảm giác “mình thuộc về đâu”. Có những bạn lớn lên ở Nhật cảm thấy Nhật là nhà; có những bạn vẫn thấy mình ở giữa hai nơi. Hãy cho con không gian để nói về cảm xúc đó, đừng vội đưa ra đáp án. Và nếu cả nhà cảm thấy khó khăn, việc nhờ một người tư vấn đáng tin hoặc một người đi trước trong cộng đồng cũng không có gì đáng ngại.
