THCS (中学校, chuugakkou) là chặng ba năm đầy biến động: con lớn nhanh, trường học trông “nghiêm túc” hơn hẳn, bạn bè trở nên quan trọng, và chuyện thi lên cấp ba bắt đầu hiện ra phía trước. Với gia đình Việt ở Nhật, thêm một lớp câu hỏi về ngôn ngữ, hệ thống và những thứ chẳng ai giải thích. Đây là bài tổng quan của giai đoạn THCS trong loạt Hành trình nuôi con ở Nhật: một tấm bản đồ chung và các đường dẫn đến từng bài chi tiết.
1 THCS là chặng nào trong hành trình?
THCS kéo dài ba năm, từ lớp 7 đến lớp 9 theo cách gọi quen thuộc ở Việt Nam. Cùng với sáu năm tiểu học, đây là chín năm giáo dục bắt buộc ở Nhật. Trẻ mang quốc tịch nước ngoài không bị ràng buộc nghĩa vụ này, nhưng gia đình vẫn có thể xin cho con học trường công nơi mình cư trú, như ở bậc tiểu học.
Ở cuối chặng này là kỳ thi tuyển vào cấp ba, nên nhiều gia đình cảm nhận rõ nhịp “học để thi” từ khá sớm. Biết trước bức tranh chung sẽ giúp bạn đỡ hoang mang khi từng việc xuất hiện.
2 Điều gì thay đổi so với tiểu học?
Dưới đây là những thay đổi mà gia đình thường cảm nhận rõ nhất khi con lên THCS. Cách làm cụ thể sẽ khác nhau tuỳ trường:
- Nhiều giáo viên bộ môn hơn: mỗi môn thường do một thầy cô phụ trách, thay vì một giáo viên chủ nhiệm dạy gần hết.
- Kiểm tra định kỳ và điểm số: bài kiểm tra theo học kỳ trở nên quan trọng, và kết quả học tập có thể ảnh hưởng đến việc thi cấp ba.
- Đồng phục và nội quy: hầu hết trường có quy định về đồng phục, giày dép, túi xách.
- Câu lạc bộ (bukatsu): hoạt động sau giờ học chiếm phần lớn thời gian rảnh của nhiều học sinh.
- Bữa trưa: một số trường THCS có kyushoku như tiểu học, một số nơi để học sinh mang cơm hộp. Hãy hỏi trường nơi bạn ở.
- Cảm xúc tuổi dậy thì: con muốn riêng tư hơn, bạn bè trở thành trung tâm.
3 Ba năm: nhịp đi thế nào?
Năm đầu (lớp 7): con làm quen với trường mới, nhịp học mới và câu lạc bộ. Đây là năm cần nhất sự đồng hành nhẹ nhàng của bố mẹ. Hãy theo dõi con ngủ có đủ không, có đang quá tải không.
Năm giữa (lớp 8): việc học đi vào chiều sâu, nhiều gia đình bắt đầu tìm hiểu về cấp ba và cân nhắc học thêm.
Năm cuối (lớp 9): chọn trường, họp ba bên giữa con, bố mẹ và giáo viên, rồi thi tuyển sinh. Ở năm này, trường sẽ hướng dẫn cụ thể từng bước cho cả lớp.
4 Bản đồ bài viết của giai đoạn THCS
Mỗi bài dưới đây đi sâu vào một câu hỏi cụ thể. Bạn cứ chọn bài gần với nhu cầu của nhà mình nhất.
Cần biết
Dịch vụ
Học tập
Cuộc sống
5 Khi con mang quốc tịch nước ngoài: những điểm cần nhớ
Phần lớn quy trình ở THCS giống mọi gia đình, nhưng có vài điểm riêng đáng ghi nhớ. Thứ nhất, thông báo nhập học và các thư của trường được gửi dựa trên thông tin đăng ký cư trú, nên địa chỉ ở yakusho cần luôn đúng. Thứ hai, nếu con bắt đầu học THCS tại Nhật mà chưa từng học trường Nhật, bạn sẽ cần làm thủ tục nhập học và có thể có buổi trao đổi với nhà trường về trình độ tiếng Nhật của con.
Thứ ba, đến lúc thi cấp ba, một số tỉnh có chính sách tuyển sinh riêng cho học sinh nước ngoài. Điều kiện và lịch thay đổi theo từng tỉnh, nên hãy hỏi sớm. Mỗi điểm trên đều có bài chi tiết trong loạt này.
6 Tiếng Nhật học thuật và tiếng Việt trong nhà
Ở bậc THCS, các môn học dùng nhiều từ trừu tượng hơn hẳn: khái niệm khoa học, từ lịch sử, bài văn nghị luận. Đây là chỗ nhiều con gốc nước ngoài thấy khó nhất, kể cả những con nói tiếng Nhật rất trôi chảy ngoài đời. Nếu con đang gặp khó, bạn nên nói sớm với giáo viên chủ nhiệm và hỏi xem trường có hỗ trợ tiếng Nhật không.
Cùng lúc, tiếng Việt trong nhà dễ bị bỏ ngỏ khi con bận rộn và có xu hướng dùng tiếng Nhật với bạn bè. Bạn không cần ép, nhưng có thể giữ vài thói quen nhẹ nhàng: bữa cơm chung, đọc một cuốn sách cùng nhau hay xem phim và trò chuyện về nội dung bằng tiếng Việt. Những tài liệu miễn phí và gợi ý chọn sách song ngữ có ở bài của giai đoạn Tiểu học.
7 Vài câu hỏi hay gặp
Con lên THCS rồi thì có cần đi juku ngay không? Không nhất thiết. Hãy quan sát việc học của con trước, và xem bài về juku để biết các câu hỏi cần đặt ra khi chọn nơi học.
Con có phải tham gia câu lạc bộ không? Quy định khác nhau giữa các trường, và hệ thống câu lạc bộ cũng đang thay đổi. Hãy hỏi trường của con ngay từ buổi giải thích nhập học.
Khi nào bắt đầu lo chuyện thi cấp ba? Không cần lo ngay từ lớp 7, nhưng nên bắt đầu tìm hiểu hệ thống của tỉnh từ lớp 8 để không bị bất ngờ khi con lên lớp 9.
Bố mẹ có cần đến trường nhiều không? Bố mẹ vẫn được mời tới các buổi họp phụ huynh và buổi gặp riêng. Ở bậc THCS, nhịp tham gia thường nhẹ hơn tiểu học, nhưng các buổi gặp về chọn trường cấp ba rất quan trọng.
Con bảo không muốn đi học nữa thì sao? Hãy lắng nghe con trước, rồi liên hệ giáo viên chủ nhiệm. Bài về cân bằng đời sống có thêm gợi ý và các đường dây tư vấn.
8 Gia đình mình nên bắt đầu từ đâu?
Nếu con sắp chuyển cấp, hãy đọc bài về thủ tục chuyển cấp trước. Nếu con đã vào THCS, bài về câu lạc bộ và cân bằng đời sống có thể giúp ngay. Nếu con đã lên lớp 8 hoặc 9, bạn có thể bắt đầu với bài về định hướng thi lên cấp ba.
Còn nếu bạn chưa biết bắt đầu từ đâu, hãy bắt đầu từ việc ngồi nói chuyện với con. Hỏi con thích gì, ngại gì ở trường, rồi đi tiếp theo nhịp của con.
9 Đừng quên chăm sóc cảm xúc của cả nhà
Ba năm này có thể nặng với cả con và bố mẹ. Con vừa lớn lên, vừa học bằng tiếng Nhật, vừa giữ gốc Việt của mình. Bạn có thể không giải thích được hết, và điều đó không sao. Điều con cần nhất là cảm giác an toàn khi về nhà. Những bài trong loạt này chỉ là người bạn đồng hành, còn người hiểu con nhất vẫn là bạn.
