Song ngữ cho trẻ nhỏ Khi Nuôi Con Ở Nhật: Cha Mẹ Việt Cần Biết Gì?

Nếu bạn đang nuôi con ở Nhật, gần như chắc chắn bạn từng tự hỏi: mình nên nói tiếng Việt hay tiếng Nhật với con? Con có bị “loạn” hai thứ tiếng không? Nếu con nói chậm thì có phải lỗi của mình? Đây là những câu hỏi rất thật của rất nhiều gia đình Việt. Bài này không đưa ra công thức thần kỳ, nhưng sẽ giúp bạn hiểu những gì nghiên cứu cho biết, và chọn cách phù hợp với gia đình mình.

1 Song ngữ có làm con chậm nói không?

Đây là nỗi lo số một, nên mình trả lời trước. Các tổng quan nghiên cứu mà mình tham khảo, trong đó có tài liệu của Center for Applied Linguistics (Mỹ), cho biết hiện chưa có bằng chứng cho thấy việc nghe hai ngôn ngữ gây ra chậm ngôn ngữ hay làm trẻ “rối”. Trẻ song ngữ và trẻ đơn ngữ đạt các mốc phát triển ngôn ngữ chính vào khoảng thời gian tương tự.

Điều có thể khiến bạn tưởng con chậm là: lúc đầu vốn từ ở mỗi thứ tiếng của bé song ngữ có thể ít hơn bạn bè đơn ngữ, vì bé đang chia thời gian nghe cho hai ngôn ngữ. Nhưng nếu cộng cả hai thứ tiếng lại, vốn từ của bé thường tương đương hoặc gần tương đương. Vì vậy, khi đánh giá, người ta nên xem toàn bộ khả năng của bé, chứ không chỉ một ngôn ngữ.

2 Hai cách phổ biến để nuôi con song ngữ

Bạn sẽ nghe nhắc đến hai cách làm thường gặp.

Mỗi người một ngôn ngữ (OPOL, “one parent, one language”). Mỗi người lớn nói với con một thứ tiếng nhất quán, ví dụ mẹ nói tiếng Việt, bố nói tiếng Nhật. Cách này hay được khuyên cho các gia đình có hai bố mẹ nói hai ngôn ngữ khác nhau, và có bằng chứng là nó có thể giúp bé phát triển cả hai thứ tiếng, nhưng đây chỉ là một lựa chọn chứ không phải cách duy nhất.

Tiếng thiểu số ở nhà (minority language at home). Cả nhà nói tiếng Việt khi ở nhà, còn tiếng Nhật bé sẽ nghe nhiều từ môi trường bên ngoài như nhà trẻ, công viên, bạn bè. Với gia đình hai vợ chồng đều là người Việt, đây là cách tự nhiên và thường được gợi ý, vì khi vào nhà trẻ hay mẫu giáo, tiếng Nhật của bé sẽ tăng rất nhanh, trong khi tiếng Việt thì chỉ có ở nhà.

Với gia đình Việt – Nhật, một số nghiên cứu gợi ý rằng nếu chỉ có một người nói tiếng thiểu số cho con nghe thì lượng tiếng đó có thể chưa đủ, nhất là khi bé đi học. Một số gia đình chọn cách để người Việt nói tiếng Việt với con, còn cả nhà cố gắng tạo thêm thời gian và hoạt động chung bằng tiếng Việt. Mỗi gia đình sẽ thấy cách nào dễ duy trì và thoải mái nhất, điều đó quan trọng hơn việc chọn “đúng” tên gọi.

3 Điều quan trọng hơn cả: con được nghe tiếng Việt đủ nhiều

Các tài liệu hướng dẫn cho phụ huynh, như trên ứng dụng dành cho phụ huynh Bebbo (UNICEF), nhấn mạnh rằng cách tốt nhất để giúp trẻ nhỏ có vốn từ rộng ở ngôn ngữ không phải ngôn ngữ chính của xã hội là thường xuyên dùng ngôn ngữ đó với con trong những năm đầu đời. Nếu hai bố mẹ cùng nói tiếng Việt, tiếng Việt cũng chính là ngôn ngữ bạn nói tự nhiên nhất, nên khi bạn kể chuyện, hát, trò chuyện bằng tiếng Việt, con nhận được nhiều từ vựng và cảm xúc phong phú hơn là khi bạn cố nói một thứ tiếng Nhật chưa thật vững.

Điều này không cản trở tiếng Nhật. Nền tảng vững ở tiếng mẹ đẻ thường có thể chuyển sang ngôn ngữ chính của xã hội sau này. Tiếng Nhật thì bé sẽ học rất nhanh từ môi trường xung quanh.

Hãy chuẩn bị tinh thần: khi bé đi nhà trẻ hoặc mẫu giáo, bé có thể bắt đầu trả lời bạn bằng tiếng Nhật, và không còn muốn nói tiếng Việt như trước. Đây là hiện tượng rất phổ biến ở trẻ lớn lên trong gia đình nhập cư. Nếu bạn muốn giữ tiếng Việt, hãy tiếp tục nói tiếng Việt với con, dù con đáp bằng tiếng Nhật, và làm cho tiếng Việt thật vui, thay vì biến nó thành bài học bắt buộc.

4 Những lo lắng thường gặp

“Con trộn hai thứ tiếng trong một câu, có phải bị loạn không?” Không. Nghiên cứu cho thấy nhiều trẻ song ngữ phát triển bình thường vẫn thường trộn hai ngôn ngữ, và đó là một phần của quá trình học. Bạn chỉ cần nhắc lại câu đó bằng ngôn ngữ đúng, mà không cần sửa hay trách bé.

“Nếu bỏ tiếng Việt để tập trung tiếng Nhật thì con sẽ giỏi tiếng Nhật hơn?” Không có bằng chứng cho điều này. Bỏ tiếng Việt có thể làm bé mất đi vốn ngôn ngữ giàu cảm xúc ở nhà, đồng thời làm xa cách với ông bà, họ hàng và văn hoá của gia đình. Tiếng Nhật thì bé đã có môi trường để học.

“Con nói chậm hơn con nhà hàng xóm.” Đừng so sánh. Mỗi bé có nhịp riêng, và bé song ngữ thường cần đánh giá toàn bộ khả năng ở cả hai ngôn ngữ. Nếu bạn thật sự lo, hãy xem mục tiếp theo.

“Con có hiểu tiếng Việt nhưng không chịu nói.” Đây cũng phổ biến, nhất là khi bé lớn hơn. Hãy giữ không khí vui vẻ, tạo cơ hội để bé dùng tiếng Việt với người thực sự cần nói tiếng Việt (như ông bà qua video), và đừng ép.

5 Khi nào nên nhờ bác sĩ hoặc chuyên gia

Song ngữ không phải là lý do để chờ đợi. Nếu bạn nhận thấy một trong những dấu hiệu sau, hãy nói với bác sĩ nhi khoa hoặc hokenshi sớm: bé ít phản ứng khi được gọi tên, ít nhìn hoặc ít chỉ tay vào vật, rất ít bắt chước âm thanh, hầu như chưa nói được từ nào vào khoảng 1 tuổi 6 tháng, hoặc có vẻ mất đi những kỹ năng đã có. Những dấu hiệu này cần được đánh giá bất kể bé nghe bao nhiêu ngôn ngữ.

Khi đi khám, hãy nói rõ bé đang nghe những ngôn ngữ nào, nghe từ ai và nhiều ít ra sao. Điều này giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn. Các buổi khám 1 tuổi 6 tháng và 3 tuổi của thành phố là dịp rất tốt để bạn hỏi về ngôn ngữ của bé.

6 Gợi ý thực tế khi sống ở Nhật

• Đọc sách tiếng Việt mỗi ngày. Vài phút mỗi tối với sách tranh, truyện cổ tích, đồng dao là rất đủ. Bạn có thể đặt sách từ Việt Nam hoặc từ các cửa hàng online.
• Hát, kể chuyện, nói về ngày hôm nay bằng tiếng Việt. Những khoảnh khắc đời thường như tắm, ăn cơm, đi dạo là cơ hội tốt để bé nghe từ mới.
• Gọi video cho ông bà, người thân. Đây là dịp bé có người thật để nói tiếng Việt, và cũng giữ sợi dây gia đình.
• Tìm bạn chơi cùng nói tiếng Việt. Nhóm mẹ Việt tại Nhật là nơi tốt để hẹn chơi cùng, một số nơi còn có lớp tiếng Việt cuối tuần do cộng đồng tổ chức.
• Hỏi thư viện. Một số thư viện ở Nhật có sách tranh nhiều thứ tiếng, và nhân viên có thể hướng dẫn bạn.
• Kiên nhẫn và vui vẻ. Mục tiêu không phải là con nói hoàn hảo cả hai thứ tiếng sớm, mà là con yêu tiếng Việt và còn muốn nói chuyện với gia đình bằng tiếng Việt.