Chúc mừng gia đình bạn! Em bé đã chào đời, và cũng từ đây bạn sẽ thấy 12 tháng đầu trôi qua nhanh đến lạ. Nhưng ở Nhật, giữa những đêm thức trắng cho con bú, còn có một chuỗi giấy tờ, lịch tiêm chủng và dịch vụ của thành phố cần để mắt tới. Bài này là bản đồ tổng quát của cả năm đầu, để bạn biết trước việc nào gấp, việc nào từ từ, và việc nào chỉ cần nhớ là có chỗ để nhờ.

1 Khai sinh, tư cách lưu trú và giấy tờ của con

Đây là phần “gấp” nhất của cả năm đầu, nên mình đặt lên trước. Nếu nhớ được một điều thôi, hãy nhớ rằng có ba nơi cần báo tin cho con, và hai trong số đó có hạn chót khá ngắn.

Thứ nhất, khai sinh (shussei todoke) tại yakusho. Theo hướng dẫn của các thành phố, bạn cần nộp trong vòng 14 ngày kể từ ngày con sinh (tính cả ngày sinh). Giấy này đi kèm “giấy chứng sinh” (shusshou shoumeisho) do bệnh viện hoặc nơi đỡ đẻ cấp, cùng sổ Boshi Techo. Nhiều nơi còn yêu cầu hộ chiếu của bố mẹ. Tên con thường được ghi bằng katakana, có nơi muốn bạn ghi thêm chữ Latin, nên hỏi kỹ quầy trước khi chọn cách viết. Một mẹo nhỏ: khi nộp, hãy xin luôn “giấy xác nhận đã tiếp nhận khai sinh” (juri shoumeisho), vì bước sau thường cần đến nó.

Thứ hai, xin tư cách lưu trú cho con tại Nyukan. Em bé sinh ra ở Nhật nhưng bố mẹ là người nước ngoài thì không tự động có tư cách lưu trú. Bạn cần nộp “đơn xin cấp phép lấy tư cách lưu trú” (zairyuu shikaku shutoku kyoka shinsei) trong vòng 30 ngày kể từ ngày sinh. Nếu con ở lại Nhật quá 60 ngày mà chưa có tư cách thì sẽ rất phiền, nên đừng để sát hạn. Hiện nay thủ tục này có thể nộp trực tuyến, bạn nên xem thông tin mới nhất trên trang chính thức của Nyukan. Mỗi diện cư trú của bố mẹ có thể dẫn tới hồ sơ hơi khác nhau, nếu băn khoăn thì gọi trung tâm thông tin của Nyukan hoặc nhờ hành chính thư sĩ.

Thứ ba, đăng ký với phía Việt Nam. Việc đăng ký khai sinh, quốc tịch và xin hộ chiếu cho con làm qua Đại sứ quán hoặc Lãnh sự quán Việt Nam. Hồ sơ và thời gian xử lý thay đổi theo từng thời điểm, nên cách an toàn nhất là xem trang chính thức của Đại sứ quán và chuẩn bị sẵn giấy tờ Nhật (giấy chứng sinh, giấy xác nhận tiếp nhận khai sinh). Gia đình có một bên là người Nhật hoặc quốc tịch khác thì còn thêm vài điểm cần cân nhắc, bạn nên hỏi kỹ trước khi quyết định.

Cùng lúc đứng ở quầy yakusho, đừng quên hỏi luôn mấy việc “đi kèm”: đăng ký bảo hiểm y tế cho bé (hoken), thẻ hỗ trợ chi phí y tế cho trẻ nhỏ (tuỳ thành phố mà tên và mức hỗ trợ khác nhau), trợ cấp nhi đồng (jidou teate) và các khoản hỗ trợ sau sinh. Riêng trợ cấp nhi đồng thường có hạn nộp rất ngắn sau khi con sinh, nên hãy hỏi ngay trong ngày khai sinh.

2 Tiêm chủng và khám sức khoẻ năm đầu

Ở Nhật, lịch tiêm của con bắt đầu từ khoảng 2 tháng tuổi, và nhiều mẹ nói đây là giai đoạn “choáng” nhất vì có quá nhiều loại vaccine. Điều giúp mình bớt rối là hiểu hai nhóm lớn: vaccine định kỳ (teiki sesshu), do thành phố hỗ trợ chi phí cho đối tượng trong độ tuổi quy định, và vaccine tự nguyện (nini sesshu), thường là tự chi trả. Thành phố thường gửi phiếu khám tiêm chủng (yoshinhyo) và hướng dẫn cho nhà bạn sau khi khai sinh, thời điểm cụ thể tuỳ nơi.

Một vài điều đáng biết: nhiều loại được tiêm trong cùng một lần hẹn (tiêm đồng thời, douji sesshu) để con đỡ phải đi nhiều lần. Có loại có giới hạn độ tuổi để bắt đầu khá sớm, ví dụ rotavirus, nên đừng chần chừ khi bé vừa tròn 2 tháng. Gần đây nhiều nơi đã gộp vài mũi cũ thành mũi 5 trong 1, vì vậy bác sĩ nhi sẽ cho bạn biết bé thuộc lịch nào. Hãy ghi mọi mũi tiêm vào Boshi Techo và chụp lại lịch hẹn.

Bên cạnh tiêm chủng, thành phố còn tổ chức các buổi khám sức khoẻ trẻ nhỏ (kenshin) tại trung tâm bảo kiện, thường có vài mốc khám trong năm đầu. Đây cũng là dịp tốt để hỏi bác sĩ và hokenshi về cân nặng, giấc ngủ, ăn dặm. Lịch cụ thể mỗi nơi một khác, hãy xem thông báo của thành phố.

3 Sữa, tã, xe đẩy: mua gì trước, mua gì sau

Tin vui là em bé không cần nhiều đồ như bạn tưởng. Những thứ nên có từ ngày đầu thì thật sự ít: tã, quần áo sơ sinh, đồ tắm cho bé, và nếu cho bé bú bình hoặc bú xen kẽ thì thêm bình sữa và sữa công thức. Ở Nhật, ngoài sữa bột còn có sữa nước pha sẵn (ekitai miruku) tiện cho lúc đi ra ngoài hoặc những đêm mệt rã rời. Mỗi bé hợp một loại khác nhau, nên đừng mua sỉ ngay một loại khi chưa biết con có hợp không.

Xe đẩy và các món “lớn” thì có thể từ từ. Bạn nên cân nhắc nhà mình hay đi tàu điện, đi bộ hay dùng ô tô, rồi mới chọn xe đẩy nhẹ hay xe đẩy to. Nhiều gia đình còn nhận đồ cũ từ người quen hoặc mua lại đồ second-hand, rất tiết kiệm mà vẫn tốt.

4 Dịch vụ hỗ trợ sau sinh cho mẹ và bé

Mình muốn nói thật với các mẹ Việt: nhờ giúp đỡ không phải là yếu đuối. Ở Nhật, nhiều gia đình sinh con mà không có ông bà ở bên, và hệ thống hỗ trợ của thành phố được lập ra chính là cho những lúc như vậy.

Một dịch vụ khá phổ biến là chương trình thăm hỏi các gia đình có em bé nhỏ (thường gọi là “Konnichiwa Akachan” hay “Nyuuji katei zenko houmon”): nhân viên thành phố đến thăm nhà trong những tháng đầu để tư vấn và giới thiệu các hỗ trợ. Ngoài ra còn có “chăm sóc sau sinh” (sango kea), nơi nữ hộ sinh hoặc nhân viên y tế giúp mẹ nghỉ ngơi, hướng dẫn cho con bú, chăm bé, theo hình thức ở lại, đến trong ngày hoặc thăm tại nhà. Phí và điều kiện sử dụng khác nhau tuỳ thành phố, bạn nên hỏi tại quầy của yakusho hoặc trung tâm bảo kiện, và hỏi luôn xem có phiên dịch không.

Nếu sau sinh bạn thấy kiệt sức, buồn kéo dài hoặc không còn thấy vui như trước, hãy nói với bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc hokenshi nhé. Đó là chuyện nhiều người từng trải qua, và bạn không cần chịu một mình.

5 Tiết kiệm cho đồ sơ sinh

Năm đầu của con khá tốn kém, nhưng có những cách tiết kiệm mà không phải hy sinh chất lượng. Một số thành phố có quà tặng hoặc phiếu hỗ trợ cho gia đình có em bé, bạn nên hỏi ở yakusho trước tiên vì đây là nguồn “miễn phí” đáng giá. Sau đó mới đến coupon, điểm thưởng của các trang mua sắm và drugstore, nhiều nơi có chương trình dành riêng cho gia đình có em bé.

Ưu đãi thay đổi liên tục, nên khi áp dụng bạn hãy kiểm tra điều kiện trên trang chính thức. Phần chi tiết về coupon và điểm thưởng mình sẽ gom trong bài riêng để cập nhật dần.

6 Ăn dặm kiểu Nhật

Ăn dặm kiểu Nhật (rinyushoku) chia thành vài giai đoạn theo tháng tuổi, từ rất loãng và mịn rồi tăng dần độ đặc và độ thô. Thông thường các bé bắt đầu khoảng 5–6 tháng, nhưng thời điểm cụ thể nên hỏi bác sĩ nhi vì mỗi bé một khác. Nhiều thành phố có lớp hướng dẫn ăn dặm (rinyushoku kyoushitsu) rất hữu ích, bạn có thể vừa học vừa gặp các mẹ khác.

Về cách ăn của người Việt, bạn hoàn toàn có thể kết hợp: cháo, rau củ, cá, thịt đều hợp lý nếu nấu mềm, ít gia vị. Hai điều cần nhớ là không cho bé dưới 1 tuổi ăn mật ong, và nếu bé có dấu hiệu dị ứng thực phẩm thì hãy đưa đi khám ngay chứ đừng tự đoán.

7 Công viên và nơi vui chơi cho bé

Khi bé đã vững cổ và biết lẫy, bạn sẽ muốn ra ngoài cho khuây khoả. Công viên gần nhà là lựa chọn đầu tiên, nhưng còn một nơi đáng biết hơn: các trung tâm hỗ trợ nuôi con của địa phương (kosodate shien center) hoặc nhà thiếu nhi (jidoukan). Đó là chỗ có đồ chơi, có nhân viên để hỏi, thường miễn phí hoặc rất rẻ, và là nơi tuyệt vời để gặp những mẹ khác, kể cả mẹ Việt.

Đừng ngại nếu tiếng Nhật chưa giỏi. Cười, chào, và ngồi cùng con chơi là đã đủ để bắt đầu rồi. Nhiều tình bạn đầu tiên của các mẹ ở Nhật bắt đầu từ chính những buổi sáng như vậy.