Khi con bước vào cấp ba, nhiều gia đình Việt ở Nhật bỗng thấy mọi thứ “nghiêm túc” hẳn lên: có kỳ thi để vào trường, có chuyện học phí, và chỉ sau ba năm là con đã đứng trước ngã rẽ lớn — học tiếp, đi làm, hay chọn một hướng đi khác. Đây là bài tổng quan cho giai đoạn THPT (Koukou) trong loạt Hành trình nuôi con ở Nhật: mình sẽ cùng bạn nhìn bức tranh chung trước, rồi dẫn bạn đến từng bài chi tiết khi cần.
1 Bức tranh chung: ba năm cấp ba
Ở Nhật, giáo dục bắt buộc chỉ gồm tiểu học và THCS. Cấp ba không nằm trong phần bắt buộc, nên con phải thi hoặc xét tuyển để vào, và gia đình cũng cần chủ động hơn trong việc chọn trường, tìm hiểu hỗ trợ học phí và định hướng cho con. Đây là điểm khác lớn nhất so với những giai đoạn trước.
Ba năm cấp ba thường trôi qua theo một nhịp khá dễ hình dung: năm đầu là làm quen với môi trường mới và nhịp học mới; năm giữa là lúc con bắt đầu nghĩ nhiều hơn về hướng đi (nhiều trường có chia hướng học hoặc tổ chức buổi trao đổi về tiến lộ); năm cuối là lúc mọi quyết định phải thành hình — dự thi đại học, vào senmon gakko, hoặc xin việc. Mỗi trường mỗi khác, nên bạn cứ hỏi giáo viên chủ nhiệm (tantou) để biết lịch cụ thể của trường con.
2 Trước cổng trường: thi tuyển sinh và chọn trường
Tuyển sinh cấp ba công lập do từng tỉnh/thành quy định, nên lịch thi, các đợt tuyển và cả cách nộp hồ sơ đều có thể khác nhau. Một số nơi còn có diện tuyển riêng cho học sinh nước ngoài. Bài về kỳ thi sẽ giúp bạn hiểu các thuật ngữ hay gặp (đợt sớm, đợt kiểm tra học lực, đợt thi bổ sung, đợt tuyển bổ sung…) và biết cần tra thông tin ở đâu.
Còn khi đứng giữa công lập, tư thục, trường đêm hay hệ từ xa, câu hỏi thường không phải “trường nào tốt nhất” mà là “trường nào hợp với con và với kế hoạch của cả nhà”. Bài về chọn trường sẽ gợi ý cách cân nhắc và những câu nên hỏi khi đi xem trường.
3 Việc nên kiểm tra sớm: hỗ trợ học phí và tư cách lưu trú
Có hai việc mà gia đình có con người nước ngoài nên để ý từ sớm, vì chúng ảnh hưởng đến nhau.
Thứ nhất là chế độ hỗ trợ học phí cấp ba (就学支援金). Từ năm 2026 (năm tài chính 令和8年度), giới hạn thu nhập của chế độ này đã được bỏ. Tuy nhiên, với học sinh không mang quốc tịch Nhật, chế độ có thêm điều kiện về quốc tịch/tư cách lưu trú — ví dụ người có tư cách vĩnh trú, vợ/chồng của người Nhật hoặc của người vĩnh trú, hay định cư (teijuusha) với ý định ở lâu dài. Riêng tư cách gia đình lưu trú (kazoku taizai) thì thường chỉ thuộc diện hỗ trợ nếu con đã tốt nghiệp tiểu học và THCS tại Nhật và có ý định làm việc, định cư ở Nhật sau khi tốt nghiệp. Với các em không thuộc diện này, từ năm 2026 có thêm một chế độ riêng gọi là 新修学支援金.
Thứ hai là tư cách lưu trú của con — thứ sẽ quyết định nhiều lựa chọn về sau (xem phần 5). Vì vậy, đừng đợi đến khi nộp đơn mới mở thẻ lưu trú ra xem: hãy nhìn trước và hỏi trước.
4 Sau cấp ba: học tiếp hay đi làm?
Con đường sau cấp ba thường chia thành vài hướng quen thuộc: lên đại học hoặc cao đẳng, vào trường nghề (senmon gakko), hoặc đi làm ngay. Điều khó nhất với nhiều gia đình Việt là thông tin gần như toàn bằng tiếng Nhật và ai cũng thấy mình đang “mò đường” lần đầu.
Có hai bài giúp bạn bớt lạc: một bài về những nơi có thể nhờ tư vấn hướng nghiệp (từ thầy cô, Hello Work cho đến dịch vụ bên ngoài), và một bài về cách cùng con khám phá và định hướng nghề nghiệp một cách nhẹ nhàng, không ép con chọn “nghề cả đời” ở tuổi mười bảy.
5 Ở lại Nhật hay đi xa hơn?
Với con em người Việt lớn lên ở Nhật, câu hỏi “ở lại hay đi nơi khác” thường vừa là chuyện giấy tờ vừa là chuyện lòng. Về giấy tờ, Cục Quản lý xuất nhập cảnh Nhật Bản (ISA) có hướng dẫn riêng cho những bạn đi theo cha mẹ bằng tư cách gia đình lưu trú và muốn làm việc tại Nhật sau khi tốt nghiệp cấp ba — trong một số điều kiện nhất định, tư cách có thể được đổi sang một tư cách khác. Về chuyện lòng, mỗi gia đình một câu trả lời.
Bài cuối của giai đoạn này mình chỉ nói ở mức khái quát, kèm nguồn chính thức để bạn tự kiểm tra, vì đây là lĩnh vực nên hỏi trực tiếp cơ quan xuất nhập cảnh hoặc chuyên gia.
6 Những phần sẽ được bổ sung
Giai đoạn THPT còn vài chủ đề mình đang chuẩn bị thêm — như tài liệu và sách ôn thi, học bổng cấp ba và đại học, cùng một bản checklist tổng hợp cho kỳ thi tuyển sinh. Khi nào xong, mình sẽ cập nhật ngay vào trang này.