Đi qua khu dân cư ở Nhật, bạn sẽ thấy đủ loại biển quảng cáo lớp cho bé: lớp tiếng Anh, lớp Rhythm, lớp bơi, lớp mỹ thuật. Có những lớp con rất thích, cũng có những lớp bố mẹ ghi danh rồi mới thấy “hình như mình chưa cần”. Bài này giúp bạn hiểu lớp Eigo và Rhythm là gì, cân nhắc xem bé nhà mình có cần không, chọn lớp thế nào, và biết trước những điều về học phí, hợp đồng để khỏi bất ngờ.

1 Bé 1–3 tuổi thật sự cần gì?

Trước khi nghĩ đến lớp nào, mình muốn nói một điều: ở tuổi này, thứ bé cần nhất là thời gian được ở bên bố mẹ, được nghe nói chuyện, được chơi, vận động và ngủ đủ. Lớp học là một cách để có thêm trải nghiệm, một cách để bé và bố mẹ ra khỏi nhà, gặp thêm bạn bè, chứ không phải điều bắt buộc.

Vì vậy câu hỏi nên đặt ra không phải là “lớp nào tốt nhất cho con?” mà là “mình muốn lớp này mang lại điều gì cho cả nhà?”. Có thể là một buổi sáng vui vẻ mỗi tuần, một nhóm bạn mới cho mẹ, hoặc đơn giản là một hoạt động bé thích. Khi mục tiêu rõ, bạn sẽ chọn dễ hơn và ít bị cuốn theo quảng cáo.

2 Lớp Rhythm (リトミック) là gì?

“Rhythm” mà người Nhật hay gọi là ritomikku (リトミック) bắt nguồn từ phương pháp giáo dục âm nhạc do nhà sư phạm âm nhạc người Thuỵ Sĩ Dalcroze đề xướng. Ý tưởng chính là để trẻ cảm nhận âm nhạc bằng cả cơ thể. Một buổi học thường gồm những hoạt động như đi nhanh khi nhạc nhanh, đi chậm khi nhạc chậm, dừng lại khi nhạc ngừng, vẫy khăn hay lắc chuông theo nhịp, hoặc hoá thân thành con vật, chiếc tàu theo bài hát. Giáo viên thường chơi đàn trực tiếp nên có thể thay đổi theo phản ứng của các bé.

Ở độ tuổi 1–3, các lớp thường dạng cùng bố mẹ (oyako ritomikku), bố mẹ cũng nhảy múa cùng con. Một số trung tâm nhận bé từ khoảng 1 tuổi rưỡi, có nơi sớm hơn hoặc muộn hơn, tuỳ lớp. Lớp Rhythm khá hợp nếu bé thích âm nhạc, thích vận động, và bạn muốn có một hoạt động để cả hai cùng vui. Đừng mong đợi bé học “giỏi” thứ gì ở tuổi này. Mục đích chính là vui và làm quen với âm nhạc.

Lưu ý rằng lớp Rhythm khác với lớp piano và khác với lớp thể dục theo nhạc. Rhythm chủ yếu để cảm nhận và thể hiện âm nhạc, còn piano thiên về kỹ thuật chơi đàn.

3 Lớp Eigo cho bé: có cần không?

Lớp tiếng Anh cho bé (Eigo) ở Nhật rất phổ biến, nhiều nơi nhận bé từ rất nhỏ. Với gia đình Việt, mình gợi ý bạn cân nhắc kỹ hơn, vì nhà mình đã có sẵn hai ngôn ngữ cần nuôi dưỡng là tiếng Việt và tiếng Nhật. Ở tuổi 1–3, điều quan trọng nhất vẫn là bé được nghe tiếng Việt phong phú ở nhà và làm quen tiếng Nhật ở môi trường xung quanh. Mình chưa thấy tài liệu đáng tin nào cho rằng bé bắt buộc phải học tiếng Anh sớm thì sau này mới giỏi, nên không cần cảm thấy “trễ” nếu chưa ghi danh.

Dĩ nhiên nếu bạn thấy bé vui khi hát và chơi bằng tiếng Anh, và gia đình đủ sức theo, thì lớp Eigo vẫn có thể là một trải nghiệm thú vị. Điều nên nhớ là: lớp tiếng Anh ở tuổi này thường là hoạt động vui chơi qua bài hát, trò chơi, hơn là học nghiêm túc. Hãy chọn lớp có giáo viên và không khí bé thích, và đừng đặt kỳ vọng là bé nói được tiếng Anh.

4 Cách chọn lớp và học thử

Hầu hết các lớp có buổi học thử (taiken lesson). Đây là lúc bạn nên quan sát hơn là quyết định. Một số câu hỏi hữu ích:

• Bé có vui không? Quan sát thật kỹ phản ứng của bé, hơn là lời quảng cáo.
• Lịch và địa điểm có thuận tiện không? Lớp gần nhà, giờ không trùng giấc ngủ của bé sẽ dễ duy trì lâu dài.
• Lớp có bố mẹ cùng tham gia hay bố mẹ chỉ ngồi chờ? Với bé nhỏ, hình thức cùng bố mẹ thường dễ chịu hơn.
• Ngôn ngữ giảng dạy là gì? Nếu tiếng Nhật của bạn còn hạn chế, hãy hỏi trước giáo viên có hướng dẫn rõ ràng không và có thể hỏi thêm bằng cách nào.
• Số bé trong lớp và độ tuổi? Lớp quá đông hoặc chênh lệch tuổi nhiều có thể khó cho bé nhỏ.
• Chính sách nghỉ học, học bù thế nào? Bé nhỏ hay ốm, nên điều này rất quan trọng.

Đừng ký hợp đồng ngay trong buổi học thử nếu bạn chưa chắc chắn. Hãy xin tài liệu về học phí và hợp đồng mang về nhà đọc kỹ.

5 Học phí, hợp đồng và quyền của người tiêu dùng

Đây là phần nhiều gia đình nước ngoài ít để ý nhưng rất đáng biết. Trước khi ký, hãy hỏi rõ tổng số tiền sẽ phải trả, gồm: phí nhập học, học phí hằng tháng, phí giáo trình, phí cơ sở vật chất hoặc sự kiện, và có phí nào phát sinh thêm không. Hãy hỏi cả quy định về việc nghỉ lớp (cần báo trước bao lâu) để tránh bị tính thêm một tháng ngoài ý muốn.

Theo hướng dẫn của các trung tâm tiêu dùng của Nhật, các lớp ngoại ngữ (gọi là “gogaku kyoushitsu”), trong đó có lớp tiếng Anh, thuộc nhóm hợp đồng được bảo vệ bởi luật khi hợp đồng kéo dài hơn 2 tháng và tổng số tiền (gồm phí nhập học, học phí, giáo trình) vượt quá 50.000 yên. Khi đó, bạn có quyền cooling-off (huỷ hợp đồng không điều kiện) trong vòng 8 ngày kể từ ngày nhận được tài liệu hợp đồng theo luật định. Ngay cả sau thời gian này, bạn vẫn thường có thể huỷ giữa chừng, nhưng khoản phí mà lớp được thu có mức tối đa do luật quy định.

Cần lưu ý: những lớp thu học phí theo từng tháng thường không thuộc diện này, và các lớp như Rhythm, nhạc, bơi thường không thuộc nhóm dịch vụ được liệt kê trong luật, nên việc huỷ sẽ theo quy định của từng lớp. Điều này càng khiến việc đọc kỹ hợp đồng trở nên quan trọng.

6 Lựa chọn thay thế rẻ hoặc miễn phí

Nếu bạn muốn cho bé một hoạt động mà chưa muốn tốn học phí, có khá nhiều lựa chọn. Trung tâm hỗ trợ nuôi con và nhà thiếu nhi của thành phố thường có các buổi vận động, hát, chơi cho bé nhỏ, miễn phí hoặc rất rẻ, và một số thành phố có cả buổi sinh hoạt Rhythm cho bé. Thư viện thì có giờ đọc truyện cho bé.

Ngoài ra, nếu bé chưa đi nhà trẻ và bạn muốn có thêm thời gian cho bé ở môi trường cùng các bạn, bạn có thể tìm hiểu chương trình “Kodomo Daredemo Tsuen” đã được triển khai từ năm tài khoá 2026, cho phép gửi bé theo giờ với số giờ tối đa mỗi tháng. Chi tiết mình đã nói trong bài tổng quan giai đoạn này, và cách đăng ký sẽ tuỳ thành phố.

Nếu bạn đang nuôi con ở Nhật, gần như chắc chắn bạn từng tự hỏi: mình nên nói tiếng Việt hay tiếng Nhật với con? Con có bị “loạn” hai thứ tiếng không? Nếu con nói chậm thì có phải lỗi của mình? Đây là những câu hỏi rất thật của rất nhiều gia đình Việt. Bài này không đưa ra công thức thần kỳ, nhưng sẽ giúp bạn hiểu những gì nghiên cứu cho biết, và chọn cách phù hợp với gia đình mình.

1 Song ngữ có làm con chậm nói không?

Đây là nỗi lo số một, nên mình trả lời trước. Các tổng quan nghiên cứu mà mình tham khảo, trong đó có tài liệu của Center for Applied Linguistics (Mỹ), cho biết hiện chưa có bằng chứng cho thấy việc nghe hai ngôn ngữ gây ra chậm ngôn ngữ hay làm trẻ “rối”. Trẻ song ngữ và trẻ đơn ngữ đạt các mốc phát triển ngôn ngữ chính vào khoảng thời gian tương tự.

Điều có thể khiến bạn tưởng con chậm là: lúc đầu vốn từ ở mỗi thứ tiếng của bé song ngữ có thể ít hơn bạn bè đơn ngữ, vì bé đang chia thời gian nghe cho hai ngôn ngữ. Nhưng nếu cộng cả hai thứ tiếng lại, vốn từ của bé thường tương đương hoặc gần tương đương. Vì vậy, khi đánh giá, người ta nên xem toàn bộ khả năng của bé, chứ không chỉ một ngôn ngữ.

2 Hai cách phổ biến để nuôi con song ngữ

Bạn sẽ nghe nhắc đến hai cách làm thường gặp.

Mỗi người một ngôn ngữ (OPOL, “one parent, one language”). Mỗi người lớn nói với con một thứ tiếng nhất quán, ví dụ mẹ nói tiếng Việt, bố nói tiếng Nhật. Cách này hay được khuyên cho các gia đình có hai bố mẹ nói hai ngôn ngữ khác nhau, và có bằng chứng là nó có thể giúp bé phát triển cả hai thứ tiếng, nhưng đây chỉ là một lựa chọn chứ không phải cách duy nhất.

Tiếng thiểu số ở nhà (minority language at home). Cả nhà nói tiếng Việt khi ở nhà, còn tiếng Nhật bé sẽ nghe nhiều từ môi trường bên ngoài như nhà trẻ, công viên, bạn bè. Với gia đình hai vợ chồng đều là người Việt, đây là cách tự nhiên và thường được gợi ý, vì khi vào nhà trẻ hay mẫu giáo, tiếng Nhật của bé sẽ tăng rất nhanh, trong khi tiếng Việt thì chỉ có ở nhà.

Với gia đình Việt – Nhật, một số nghiên cứu gợi ý rằng nếu chỉ có một người nói tiếng thiểu số cho con nghe thì lượng tiếng đó có thể chưa đủ, nhất là khi bé đi học. Một số gia đình chọn cách để người Việt nói tiếng Việt với con, còn cả nhà cố gắng tạo thêm thời gian và hoạt động chung bằng tiếng Việt. Mỗi gia đình sẽ thấy cách nào dễ duy trì và thoải mái nhất, điều đó quan trọng hơn việc chọn “đúng” tên gọi.

3 Điều quan trọng hơn cả: con được nghe tiếng Việt đủ nhiều

Các tài liệu hướng dẫn cho phụ huynh, như trên ứng dụng dành cho phụ huynh Bebbo (UNICEF), nhấn mạnh rằng cách tốt nhất để giúp trẻ nhỏ có vốn từ rộng ở ngôn ngữ không phải ngôn ngữ chính của xã hội là thường xuyên dùng ngôn ngữ đó với con trong những năm đầu đời. Nếu hai bố mẹ cùng nói tiếng Việt, tiếng Việt cũng chính là ngôn ngữ bạn nói tự nhiên nhất, nên khi bạn kể chuyện, hát, trò chuyện bằng tiếng Việt, con nhận được nhiều từ vựng và cảm xúc phong phú hơn là khi bạn cố nói một thứ tiếng Nhật chưa thật vững.

Điều này không cản trở tiếng Nhật. Nền tảng vững ở tiếng mẹ đẻ thường có thể chuyển sang ngôn ngữ chính của xã hội sau này. Tiếng Nhật thì bé sẽ học rất nhanh từ môi trường xung quanh.

Hãy chuẩn bị tinh thần: khi bé đi nhà trẻ hoặc mẫu giáo, bé có thể bắt đầu trả lời bạn bằng tiếng Nhật, và không còn muốn nói tiếng Việt như trước. Đây là hiện tượng rất phổ biến ở trẻ lớn lên trong gia đình nhập cư. Nếu bạn muốn giữ tiếng Việt, hãy tiếp tục nói tiếng Việt với con, dù con đáp bằng tiếng Nhật, và làm cho tiếng Việt thật vui, thay vì biến nó thành bài học bắt buộc.

4 Những lo lắng thường gặp

“Con trộn hai thứ tiếng trong một câu, có phải bị loạn không?” Không. Nghiên cứu cho thấy nhiều trẻ song ngữ phát triển bình thường vẫn thường trộn hai ngôn ngữ, và đó là một phần của quá trình học. Bạn chỉ cần nhắc lại câu đó bằng ngôn ngữ đúng, mà không cần sửa hay trách bé.

“Nếu bỏ tiếng Việt để tập trung tiếng Nhật thì con sẽ giỏi tiếng Nhật hơn?” Không có bằng chứng cho điều này. Bỏ tiếng Việt có thể làm bé mất đi vốn ngôn ngữ giàu cảm xúc ở nhà, đồng thời làm xa cách với ông bà, họ hàng và văn hoá của gia đình. Tiếng Nhật thì bé đã có môi trường để học.

“Con nói chậm hơn con nhà hàng xóm.” Đừng so sánh. Mỗi bé có nhịp riêng, và bé song ngữ thường cần đánh giá toàn bộ khả năng ở cả hai ngôn ngữ. Nếu bạn thật sự lo, hãy xem mục tiếp theo.

“Con có hiểu tiếng Việt nhưng không chịu nói.” Đây cũng phổ biến, nhất là khi bé lớn hơn. Hãy giữ không khí vui vẻ, tạo cơ hội để bé dùng tiếng Việt với người thực sự cần nói tiếng Việt (như ông bà qua video), và đừng ép.

5 Khi nào nên nhờ bác sĩ hoặc chuyên gia

Song ngữ không phải là lý do để chờ đợi. Nếu bạn nhận thấy một trong những dấu hiệu sau, hãy nói với bác sĩ nhi khoa hoặc hokenshi sớm: bé ít phản ứng khi được gọi tên, ít nhìn hoặc ít chỉ tay vào vật, rất ít bắt chước âm thanh, hầu như chưa nói được từ nào vào khoảng 1 tuổi 6 tháng, hoặc có vẻ mất đi những kỹ năng đã có. Những dấu hiệu này cần được đánh giá bất kể bé nghe bao nhiêu ngôn ngữ.

Khi đi khám, hãy nói rõ bé đang nghe những ngôn ngữ nào, nghe từ ai và nhiều ít ra sao. Điều này giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn. Các buổi khám 1 tuổi 6 tháng và 3 tuổi của thành phố là dịp rất tốt để bạn hỏi về ngôn ngữ của bé.

6 Gợi ý thực tế khi sống ở Nhật

• Đọc sách tiếng Việt mỗi ngày. Vài phút mỗi tối với sách tranh, truyện cổ tích, đồng dao là rất đủ. Bạn có thể đặt sách từ Việt Nam hoặc từ các cửa hàng online.
• Hát, kể chuyện, nói về ngày hôm nay bằng tiếng Việt. Những khoảnh khắc đời thường như tắm, ăn cơm, đi dạo là cơ hội tốt để bé nghe từ mới.
• Gọi video cho ông bà, người thân. Đây là dịp bé có người thật để nói tiếng Việt, và cũng giữ sợi dây gia đình.
• Tìm bạn chơi cùng nói tiếng Việt. Nhóm mẹ Việt tại Nhật là nơi tốt để hẹn chơi cùng, một số nơi còn có lớp tiếng Việt cuối tuần do cộng đồng tổ chức.
• Hỏi thư viện. Một số thư viện ở Nhật có sách tranh nhiều thứ tiếng, và nhân viên có thể hướng dẫn bạn.
• Kiên nhẫn và vui vẻ. Mục tiêu không phải là con nói hoàn hảo cả hai thứ tiếng sớm, mà là con yêu tiếng Việt và còn muốn nói chuyện với gia đình bằng tiếng Việt.

Sang tuổi thứ hai, các buổi khám cho bé thưa dần, và bố mẹ rất dễ quên mất rằng vẫn còn hai buổi khám quan trọng chờ phía trước: một lần lúc bé 1 tuổi 6 tháng và một lần lúc 3 tuổi. Bài này giúp bạn biết trước mỗi buổi khám những gì, cần chuẩn bị ra sao, và nên làm gì nếu tiếng Nhật còn hạn chế hoặc nếu bạn có điều lo lắng về sự phát triển của con.

1 Các buổi khám định kỳ từ 0 đến 3 tuổi

Khám sức khoẻ định kỳ cho trẻ nhỏ (nyuyouji kenshin) do thành phố tổ chức, để theo dõi sự phát triển của bé và giúp bố mẹ có chỗ hỏi những điều chưa yên tâm. Tuỳ thành phố, trong năm đầu bé có vài buổi khám ở những mốc như 3–4 tháng, 6–7 tháng, 9–10 tháng, mà bạn đã gặp trong bài về tiêm chủng năm đầu.

Từ 1 tuổi trở đi, theo Luật Bảo vệ sức khoẻ mẹ và con của Nhật, hai buổi khám sau là bắt buộc phải được thành phố tổ chức:

• Khám 1 tuổi 6 tháng: dành cho bé từ 1 tuổi 6 tháng đến trước khi tròn 2 tuổi.
• Khám 3 tuổi: dành cho bé từ 3 tuổi đến trước khi tròn 4 tuổi.

Thực tế thành phố thường chọn một khoảng tháng tuổi cụ thể trong biên độ đó. Ngoài ra, một số nơi có thêm buổi khám nha khoa vào khoảng 2 tuổi hoặc 2 tuổi rưỡi, có thể kèm bôi fluor. Mọi thông tin sẽ gửi về nhà qua đường bưu điện, đôi khi qua cả ứng dụng của thành phố.

2 Khám 1 tuổi 6 tháng

Lúc này bé đã biết đi, bắt đầu nói vài từ và hiểu những yêu cầu đơn giản. Buổi khám thường gồm đo chiều cao, cân nặng, khám tổng quát với bác sĩ, khám răng, và phần tư vấn với hokenshi hoặc chuyên viên dinh dưỡng về ăn uống, giấc ngủ, cách chăm bé. Bác sĩ và hokenshi cũng thường quan sát hoặc hỏi bạn về những điều như bé đi vững chưa, nói được vài từ chưa, có chỉ tay vào đồ vật không, có nhìn và phản ứng khi được gọi tên không.

Bạn sẽ được gửi sẵn một tờ phiếu hỏi (monshinhyo) để điền trước ở nhà, bằng tiếng Nhật. Đây là phần nhiều bố mẹ ngần ngại nhất, nên mình nói riêng ở mục 5.

Một điều cần nhớ: mỗi bé phát triển theo nhịp riêng. Bé nói muộn hơn bạn bè hoặc đi chậm hơn một chút chưa chắc là vấn đề. Mục đích của buổi khám là giúp bạn yên tâm, và nếu có điều cần để ý thì được nhìn thấy sớm.

3 Khám 3 tuổi

Buổi khám này thường đầy đặn hơn. Tuỳ thành phố, bạn có thể gặp: xét nghiệm nước tiểu, đo chiều cao cân nặng, khám với bác sĩ, khám răng với nha sĩ, kiểm tra thị lực và tư vấn về nuôi dạy con, ăn uống, răng miệng và phát triển.

Nước tiểu: thành phố thường gửi trước một dụng cụ hứng, và bạn lấy nước tiểu của bé vào sáng hôm khám rồi mang đi. Việc này với trẻ nhỏ đôi khi hơi khó nên hãy thử trước vào buổi sáng.

Mắt: đây là điều đáng chú ý. Theo các tài liệu của thành phố và Hiệp hội Nhãn khoa Nhật, mắt của trẻ phát triển rất nhanh đến khoảng 3 tuổi, và nếu tật khúc xạ hoặc lác không được phát hiện sớm thì có thể dẫn đến nhược thị. Vì vậy nhiều thành phố kết hợp hai cách: kiểm tra thị lực bằng thẻ hình ở nhà (phiếu gửi kèm thông báo) và kiểm tra khúc xạ bằng máy ngay tại buổi khám. Máy này thường chụp nhanh, không đau, trong khoảng một phút. Không phải thành phố nào cũng đã có máy này, nhưng số nơi áp dụng đang tăng lên, và bạn hãy làm kiểm tra ở nhà nghiêm túc dù có máy hay không.

Nếu trong buổi khám bác sĩ khuyên bạn đi khám chuyên khoa (ví dụ mắt, tai, răng), đừng bỏ qua. Đó thường là lời nhắc để bé có điều trị kịp thời.

4 Chuẩn bị cho ngày khám

Khi đến tuổi khám, thành phố sẽ gửi thông báo kèm phiếu hỏi và các hướng dẫn. Có nơi chỉ cần đến đúng ngày giờ ghi trong thư, có nơi bạn phải đặt lịch trước qua điện thoại hoặc ứng dụng, nên hãy đọc kỹ để không lỡ hạn đặt hẹn.

Thông thường bạn nên mang theo:

• Sổ Boshi Techo của bé.
• Phiếu hỏi đã điền và các phiếu gửi kèm trong thư.
• Bàn chải đánh răng và khăn nhỏ (nhiều nơi có khám răng).
• Tã, đồ thay và nước uống cho bé.
• Nước tiểu đã lấy sẵn nếu là khám 3 tuổi.
• Bút để ghi chú những điều bác sĩ dặn.

Cho bé mặc quần áo dễ cởi. Hãy viết sẵn ra giấy những câu hỏi bạn muốn hỏi bác sĩ hoặc hokenshi, vì trong phòng khám đông người rất dễ quên. Một số thành phố yêu cầu hoãn buổi khám nếu bé hoặc người nhà đang có triệu chứng như sốt hay ho, nên hãy đọc kỹ phần lưu ý trong thông báo.

5 Rào cản ngôn ngữ và khi bố mẹ có điều lo lắng

Với nhiều bố mẹ Việt, điều khiến việc đi khám nặng nề nhất là phiếu hỏi tiếng Nhật và việc phải trả lời câu hỏi của bác sĩ. Đây là những cách có thể giúp bạn:

• Hỏi trước: khi nhận thông báo, gọi hỏi trung tâm bảo kiện xem có thông dịch, phiếu hỏi đa ngôn ngữ hoặc tài liệu dịch hay không. Mỗi nơi một khác, nhưng hỏi thì không mất gì.
• Nhờ người đi cùng: một người bạn hoặc người quen nói tiếng Nhật tốt có thể giúp bạn điền phiếu và trao đổi.
• Dùng ứng dụng dịch: bạn có thể dịch trước từng câu của phiếu hỏi, và mang bản dịch hoặc điện thoại vào phòng khám.
• Nói rõ ngôn ngữ ở nhà: hãy cho bác sĩ và hokenshi biết bé đang nghe và nói những ngôn ngữ nào. Điều này giúp họ đánh giá chính xác sự phát triển của bé, nhất là khả năng nói.

Nếu sau buổi khám bác sĩ hoặc hokenshi gợi ý “theo dõi thêm” hoặc mời bạn đến buổi tư vấn phát triển, đó không có nghĩa là con có vấn đề nghiêm trọng. Nhiều trường hợp chỉ là hẹn gặp lại sau một thời gian, hoặc giới thiệu lớp vui chơi, tư vấn nuôi con để hỗ trợ bé sớm. Hãy hỏi rõ lý do và mục đích, và nếu còn băn khoăn thì hỏi thêm.

6 Nếu lỡ lịch hoặc bé ốm đúng ngày khám

Bé ốm đúng ngày khám là chuyện rất thường gặp. Bạn hãy liên hệ trung tâm bảo kiện sớm để xin đổi lịch, nhiều nơi có sẵn các buổi khám bổ sung hoặc cho phép khám ở một buổi khác trong cùng khoảng tháng tuổi. Đừng cố đưa bé đi khi bé đang sốt vì có thể không được khám, và còn lây cho các bé khác.

Nếu lỡ mất khoảng thời gian quy định, hãy liên hệ ngay thay vì bỏ qua, vì thành phố thường vẫn tìm cách sắp xếp. Một số nơi chủ động liên lạc hoặc thăm nhà những gia đình chưa đến khám để biết lý do và hỗ trợ. Đó là cách họ quan tâm đến bé, chứ không phải để kiểm tra bố mẹ.

Cuối cùng, hãy ghi kết quả khám vào Boshi Techo và giữ phiếu cẩn thận. Những ghi chép này sẽ giúp ích khi bé vào nhà trẻ, mẫu giáo và những lần đi khám sau này.

Sinh nhật 1 tuổi đến, và bé không còn là em bé chỉ nằm nhìn trần nhà nữa. Con biết đi, biết nói những từ đầu tiên, tò mò sờ mọi thứ, và cũng bắt đầu nghe được cả tiếng Việt lẫn tiếng Nhật xung quanh. Đây là chặng đường đáng yêu nhưng cũng nhiều câu hỏi: khám định kỳ ra sao, nên nuôi con song ngữ thế nào, có cần cho con học Eigo hay không, và làm sao để tiết kiệm. Bài này là bản đồ tổng quát cho giai đoạn từ 1 đến 3 tuổi.

1 Khám sức khoẻ định kỳ và tiêm chủng

Từ khi bé 1 tuổi, các buổi khám sức khoẻ của thành phố thưa dần, nhưng hai mốc quan trọng thì gần như nơi nào cũng có: khám 1 tuổi 6 tháng và khám 3 tuổi. Theo Luật Bảo vệ sức khoẻ mẹ và con của Nhật, các thành phố có nghĩa vụ tổ chức hai buổi khám này. Thường bạn sẽ nhận thông báo kèm phiếu khám gửi về nhà, và đến trung tâm bảo kiện hoặc cơ sở y tế được chỉ định đúng ngày hẹn.

Trong buổi khám, bác sĩ, nha sĩ và hokenshi thường kiểm tra thể trạng, sự phát triển, răng miệng và mời bạn trao đổi về ăn uống, giấc ngủ, ngôn ngữ. Với buổi khám 3 tuổi, nhiều nơi còn kiểm tra thị lực và thính lực. Ngoài ra, một số thành phố có thêm buổi khám nha khoa vào khoảng 2 tuổi hoặc 2 tuổi rưỡi, có thể kèm bôi fluor. Mỗi nơi một lịch, nên hãy đọc kỹ thông báo của nơi mình sống.

Về tiêm chủng, giai đoạn này bạn sẽ gặp các mũi quanh sinh nhật 1 tuổi như sởi – rubella (MR) kỳ 1 và thuỷ đậu, cùng một số mũi nhắc lại. Khi bé gần 3 tuổi, lịch chuẩn còn có vaccine viêm não Nhật Bản. Bác sĩ nhi sẽ giúp bạn sắp xếp.

2 Nuôi con song ngữ Việt – Nhật

Nhiều bố mẹ Việt lo lắng rằng nếu cho con nói tiếng Việt ở nhà, con sẽ chậm tiếng Nhật, hoặc ngược lại. Các tài liệu y khoa mà mình tìm hiểu cho thấy học hai ngôn ngữ không gây chậm nói kéo dài, và việc bé trộn hai thứ tiếng trong một câu hay lúc dùng tiếng này lúc dùng tiếng kia là chuyện thường gặp. Trẻ song ngữ cần thời gian và cần được nghe ngôn ngữ đủ nhiều, đủ phong phú.

Điểm đáng chú ý là chất lượng nghe nói ở nhà. Tiếng Việt chính là ngôn ngữ bạn nói thoải mái nhất, nên khi bạn kể chuyện, hát ru, trò chuyện với con bằng tiếng Việt, con nhận được nhiều từ vựng và cảm xúc hơn so với việc bạn cố nói tiếng Nhật chưa thật vững. Tiếng Nhật thì bé sẽ học thêm từ môi trường bên ngoài như công viên, nhà trẻ, bạn bè.

Nếu bé đến khoảng 1 tuổi rưỡi mà gần như chưa nói được từ nào, hoặc bạn thấy bé ít phản ứng khi gọi tên, đừng chỉ nghĩ là do “song ngữ”. Hãy nói rõ với bác sĩ hoặc hokenshi rằng bé đang nghe những ngôn ngữ nào, để họ đánh giá đúng.

3 Đồ chơi cho bé: chọn sao cho an toàn và hợp tuổi

Bé ở tuổi này học qua tay và miệng: bóc, bỏ, xếp, đập, nhét mọi thứ vào miệng. Vì vậy đồ chơi tốt không nhất thiết phải đắt hay “thông minh”, mà phải an toàn và hợp tuổi. Hãy xem độ tuổi khuyến nghị trên bao bì, tránh đồ có phần nhỏ dễ bị nuốt, pin nút dễ bị bé lấy ra, hoặc dây dài quấn cổ. Nhiều đồ chơi ở Nhật có dấu “ST” của hiệp hội đồ chơi, cho biết sản phẩm đã đạt tiêu chuẩn an toàn của Nhật.

Những món bố mẹ hay chọn cho tuổi này: khối xếp, sách vải hoặc sách bìa cứng, đồ chơi âm nhạc đơn giản, đồ chơi kéo đẩy, và đồ chơi nấu ăn nhỏ. Một số thành phố hoặc tổ chức có thư viện đồ chơi cho mượn, bạn có thể hỏi ở trung tâm hỗ trợ nuôi con. Đây là cách hay để bé đổi món mà không tốn kém.

4 Lớp Eigo, Rhythm và chương trình gửi trẻ theo giờ

Quanh các trung tâm thương mại và khu dân cư, bạn sẽ thấy rất nhiều lớp dành cho bé nhỏ: lớp tiếng Anh (Eigo), lớp vận động theo nhạc (Rhythm), lớp mỹ thuật, lớp bơi. Có lớp rất đáng đi, nhưng cũng có lớp không cần thiết ở tuổi này. Cách chọn của mình là hỏi ba điều: bé có vui không, lịch có hợp nhà mình không, và chi phí có hợp lý không. Hầu hết các lớp cho phép học thử, hãy thử trước khi đóng phí.

Ngoài ra, từ năm tài khoá 2026 có một chương trình mới đáng biết là “Kodomo Daredemo Tsuen” (chương trình gửi trẻ theo giờ dành cho mọi trẻ em). Chương trình này dành cho trẻ từ 6 tháng tuổi đến chưa tròn 3 tuổi chưa đi nhà trẻ hay mẫu giáo. Dù bố mẹ có đi làm hay không, bé vẫn có thể đến cơ sở trông trẻ theo giờ, với mức tối đa khoảng 10 giờ mỗi tháng, và phí tham khảo ở nhiều nơi khoảng 300 yên mỗi giờ (có nơi miễn hoặc giảm). Thành phố nào cũng phải triển khai từ năm 2026, nhưng cách đăng ký và cơ sở tham gia khác nhau, nên bạn hãy hỏi yakusho.

5 Tiết kiệm với point card và ưu đãi

Khi bé lớn lên, chi tiêu cho tã, quần áo, đồ ăn, đồ chơi tăng dần. Một số cách tiết kiệm không cần cầu kỳ: dùng thẻ tích điểm (point card) của siêu thị và drugstore nơi bạn hay mua, để ý những ngày giảm giá hoặc nhân điểm của cửa hàng, và so sánh giá giữa các nơi trước khi mua đồ nhiều. Một số tỉnh hoặc thành phố còn có thẻ ưu đãi dành cho gia đình có con nhỏ, bạn nên hỏi ở yakusho.

Chi tiết các chương trình điểm thưởng và ưu đãi thay đổi liên tục, mình sẽ cập nhật riêng trong bài chuyên đề.

6 Học tiếng qua flashcard và sách

Bé 1–3 tuổi học từ vựng nhanh nhất khi từ gắn với vật thật và với những khoảnh khắc vui vẻ. Thẻ hình (flashcard) là công cụ tiện, đặc biệt khi bạn muốn dạy song song tên đồ vật bằng tiếng Việt và tiếng Nhật. Vài gợi ý nhỏ: dùng hình ảnh rõ, mỗi lần chỉ vài thẻ, chơi như trò chơi chứ không phải bài học, và đừng ép khi bé không hứng thú.

Đừng quên đọc sách cùng con. Mỗi ngày vài phút đọc sách tiếng Việt, hát ru, kể chuyện về những gì xảy ra trong ngày đã giúp ích rất nhiều. Một số thư viện ở Nhật có cả sách tranh bằng nhiều thứ tiếng, bạn hãy hỏi nhân viên.

7 Công viên, thư viện và những nơi cho bé chơi

Khi bé đã chạy nhảy được, công viên trở thành “sân chơi” chính của cả nhà. Hãy chọn công viên có khu vui chơi dành cho trẻ nhỏ, chú ý nắng nóng vào mùa hè và đồ chơi bằng kim loại có thể rất nóng. Thư viện thiếu nhi, trung tâm hỗ trợ nuôi con và nhà thiếu nhi (jidokan) cũng là những nơi bé được chơi và bạn được gặp các bố mẹ khác, rất tiện cho những ngày mưa.

Đây cũng là tuổi bé bắt đầu “ra ngoài cùng bạn bè”, nên bạn có thể tính đến chuyện đưa con làm quen dần với các hoạt động nhóm. Chuẩn bị cho nhà trẻ và mẫu giáo sẽ là chặng tiếp theo của hành trình.

Có những buổi sáng bạn nhìn quanh nhà và thấy bốn bức tường cùng một em bé đang quấy. Lúc đó một chuyến ra ngoài, dù chỉ đến công viên gần nhà, có thể thay đổi cả ngày. Bài này gom lại những nơi đáng đến trong năm đầu của con, cách đưa bé đi cho an toàn, và vài điều giúp bạn thấy bớt lẻ loi khi nuôi con xa quê.

1 Khi nào bắt đầu đưa bé ra ngoài?

Ở Nhật, người ta thường nói đến “ngaiki-yoku” (外気浴), tức là cho bé làm quen với không khí bên ngoài từng chút một. Trước đây sổ Boshi Techo có khuyến khích tắm nắng, nhưng từ cuối thập niên 1990 nội dung này đã được thay bằng “ngaiki-yoku”, vì lo ngại tia cực tím và làn da mỏng manh của trẻ nhỏ.

Nhiều bác sĩ và tài liệu của các thành phố gợi ý bắt đầu bằng việc bế bé ra ban công hoặc quanh nhà vài phút, rồi đi dạo ngắn khi bé khoảng 1 tháng tuổi, thường sau buổi khám 1 tháng. Hãy đi lúc trời dịu, quan sát bé, và tăng dần thời gian. Nếu bé sinh non, nhẹ cân hoặc có vấn đề sức khoẻ, hãy hỏi bác sĩ trước.

2 Trung tâm hỗ trợ nuôi con, nhà thiếu nhi, thư viện

Đây là những nơi mình muốn bạn biết nhất, vì ở đó bạn vừa có chỗ cho bé chơi, vừa có người để hỏi.

Trung tâm hỗ trợ nuôi con (kosodate shien center). Theo cách gọi chung của nhà nước, đây là “cơ sở hỗ trợ nuôi con tại địa phương”, nơi các cặp bố mẹ và em bé nhỏ tuổi đến chơi, gặp gỡ nhau, xin tư vấn và nhận thông tin về địa phương. Tên gọi mỗi nơi một khác, bạn có thể thấy các từ như kosodate hiroba, oyako fureai room hay tsudoi no hiroba. Nhân viên thường biết rõ các dịch vụ của thành phố, nên đây cũng là nơi tốt để hỏi về dịch vụ sau sinh, ăn dặm, tiêm chủng. Nhiều nơi miễn phí hoặc rất rẻ, và cách tham gia thay đổi tuỳ nơi, có nơi chỉ cần đến, có nơi cần đặt chỗ hoặc ghi danh.

Nhà thiếu nhi (jidokan). Đây là cơ sở dành cho trẻ em nói chung, nhưng nhiều nơi dành riêng một số khung giờ hoặc ngày cho bé nhỏ và bố mẹ, và có chỗ còn tổ chức hoạt động cho bé nhỏ. Bạn nên hỏi lịch trước khi đến.

Thư viện. Nhiều thư viện có góc sách cho bé và các buổi đọc truyện cho trẻ nhỏ. Đây là chỗ mát mẻ, yên tĩnh, rất tiện vào ngày nóng hoặc ngày mưa.

3 Công viên gần nhà và vài lệ thường

Khi bé còn nhỏ xíu, bạn chưa cần đến khu đồ chơi. Một băng ghế dưới bóng cây, một tấm thảm nhỏ để bé nằm, và chút gió mát đã đủ vui rồi. Khi bé biết lẫy, biết ngồi, công viên trở thành nơi bé quan sát thế giới.

Ở Nhật có chuyện hay được gọi vui là “kouen debut” (ra mắt công viên), tức lần đầu bố mẹ đưa con đến công viên và làm quen với các gia đình khác. Bạn đừng lo, đây chỉ là bước làm quen bình thường. Vài lệ thường giúp bạn thoải mái hơn:

• Chào hỏi nhẹ nhàng khi gặp các bố mẹ khác, một câu “konnichiwa” kèm nụ cười là đủ.
• Mang rác về hoặc bỏ đúng nơi quy định, vì nhiều nơi ở Nhật không có thùng rác công cộng.
• Hỏi trước khi cho bé nhà khác ăn bánh hay uống nước của mình, vì có thể bé bị dị ứng.
• Chú ý quy định của từng công viên về giờ giấc, khu vực chơi và việc dắt thú nuôi.
• Giữ trẻ lớn và trẻ nhỏ ở khu vực khác nhau khi có thể, vì trẻ lớn chạy nhảy có thể va vào bé.

4 An toàn khi ra ngoài: nắng, nóng và xe đẩy

Mùa hè ở Nhật có thể rất oi bức, nên đây là phần bạn nên đặc biệt để ý.

Tia cực tím. Theo hướng dẫn của một số thành phố, tia cực tím mạnh từ khoảng tháng 4 đến tháng 9, đặc biệt từ 10 giờ sáng đến 2 giờ chiều, và ngày nhiều mây vẫn cần để ý. Hãy ưu tiên đi sáng sớm hoặc chiều muộn, cho bé đội mũ có vành, mặc quần áo thoáng che nắng, chọn chỗ có bóng râm và hạ mui xe đẩy. Với kem chống nắng cho bé còn nhỏ, bạn nên hỏi bác sĩ nhi vì khuyến nghị thay đổi theo tháng tuổi.

Nóng bức. Em bé dễ bị say nóng (netchuusho) hơn người lớn. Bé nằm trong xe đẩy ở sát mặt đường có thể chịu nhiệt cao hơn bạn đang đứng. Nếu che xe đẩy, đừng phủ kín bằng khăn vì cản không khí lưu thông. Mang theo nước và quan sát bé thường xuyên. Tuyệt đối không bỏ bé lại trong xe ô tô, kể cả vài phút, vì nhiệt độ trong xe tăng rất nhanh.

Mùa lạnh. Ngược lại, vào mùa đông đừng mặc cho bé quá nhiều lớp đến mức nóng và toát mồ hôi. Hãy sờ gáy hoặc lưng bé để xem bé ấm hay nóng, rồi tăng giảm áo cho hợp.

Nếu bé có biểu hiện lờ đờ, da nóng đỏ, không chịu bú, nôn hoặc li bì sau khi ra ngoài lúc trời nóng, hãy đưa vào nơi mát và đi khám ngay.

5 Đi lại, cho bú và thay tã khi ra ngoài

Đi chơi với em bé cần lên kế hoạch hơn một chút. Một cái túi đựng đồ gọn gàng (tã, khăn ướt, quần áo dự phòng, bình sữa hoặc đồ vắt sữa, nước) sẽ cứu bạn nhiều lần.

Nhật có khá nhiều chỗ dành cho gia đình có em bé: phòng cho bú và thay tã ở trung tâm thương mại, siêu thị lớn, ga tàu lớn, và nhiều thành phố có các điểm công cộng được dán biển cho phép bố mẹ dừng lại cho bé bú hoặc thay tã (thường gọi là “akachan no eki”). Hãy xem trang thành phố hoặc ứng dụng của thành phố để tìm điểm gần nhà.

Khi đi tàu điện, hãy ưu tiên giờ không cao điểm, và tìm thang máy ở ga. Nếu dùng xe đẩy trên tàu, nhiều tuyến có khu vực dành cho xe đẩy hoặc xe lăn, và người xung quanh thường rất thông cảm. Nếu đi ô tô, ghế ngồi an toàn cho trẻ em là bắt buộc, như mình đã nhắc ở bài tổng quan.

6 Làm quen với các mẹ khác

Nuôi con xa quê có những buổi chiều thấy mình hơi cô đơn, và điều đó rất bình thường. Những nơi nêu trên, từ trung tâm hỗ trợ nuôi con, nhà thiếu nhi đến công viên, chính là chỗ bạn dễ làm quen nhất. Có thể là một mẹ Nhật cùng ngồi cho con bú, một mẹ nước ngoài cũng đang tập tiếng Nhật, hay một mẹ Việt cùng khu mà bạn chưa biết.

Nếu bạn thấy buồn kéo dài, mệt mỏi, hoặc cảm giác mình không còn thiết gì nữa, hãy nói với bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc hokenshi. Họ sẵn lòng lắng nghe, và đó cũng là việc bình thường của họ.

Đến một ngày nào đó, bé nhìn chằm chằm vào bát cơm của bạn và nhóp nhép môi theo. Đó là dấu hiệu nhiều bố mẹ chờ đợi, và cũng là lúc những câu hỏi ập đến: bắt đầu từ khi nào, cho ăn gì trước, nấu thế nào cho đúng? Ở Nhật, ăn dặm (rinyushoku) có một hệ thống khá bài bản. Bài này giúp bạn hiểu hệ thống đó, rồi tìm cách kết hợp với bữa ăn của người Việt.

1 Ăn dặm kiểu Nhật có gì khác?

Điểm đặc trưng nhất là cách chia thành các giai đoạn theo tháng tuổi, mỗi giai đoạn có độ mịn, độ mềm và số bữa riêng. Bạn sẽ thấy các sách, trang web và buổi hướng dẫn ở Nhật đều dùng cùng một khung này, nên khi đã hiểu khung thì đọc tài liệu nào cũng dễ.

Theo hướng dẫn của Bộ Y tế – Lao động – Phúc lợi Nhật, thời điểm bắt đầu ăn dặm thích hợp là khoảng 5 đến 6 tháng tuổi. Nhưng con số chỉ là mốc tham khảo. Điều quan trọng hơn là xem bé đã sẵn sàng chưa. Những dấu hiệu thường được nhắc đến là bé đã vững cổ, ngồi được khi có đỡ, phản xạ đẩy thức ăn ra bằng lưỡi giảm đi, và tỏ ra tò mò khi thấy người lớn ăn.

Một đặc điểm nữa là nhấn mạnh vị nhạt và nấu chín kỹ. Trong giai đoạn đầu, sữa mẹ hoặc sữa công thức vẫn là nguồn dinh dưỡng chính. Ăn dặm lúc này chủ yếu là để bé làm quen với vị, với cách nuốt và nhai, rồi tăng dần.

2 Bốn giai đoạn ăn dặm theo tháng tuổi

Mỗi giai đoạn ở Nhật có một cái tên khá dễ thương, mô tả cách bé ăn. Các mốc tháng tuổi dưới đây là mốc tham khảo.

Giai đoạn đầu, khoảng 5–6 tháng (gokkun-ki, “kỳ nuốt”). Bé tập nuốt. Món đầu tiên thường là cháo trắng xay thật mịn tỉ lệ 1 gạo : 10 nước (juubai-gayu), bắt đầu từ vài thìa nhỏ, cho ăn một lần mỗi ngày. Sau đó bạn thêm dần rau củ nghiền mịn rồi đến đạm. Mỗi lần chỉ thử một món mới và theo dõi phản ứng của bé.

Giai đoạn giữa, khoảng 7–8 tháng (mogumogu-ki, “kỳ nhai móm”). Bé biết dùng lưỡi ép thức ăn lên vòm miệng. Thức ăn mềm, nghiền thô hơn, như đậu phụ. Số bữa tăng lên, và đa dạng nhóm thực phẩm hơn: ngũ cốc, rau củ, đạm.

Giai đoạn sau, khoảng 9–11 tháng (kamikami-ki, “kỳ nhai bằng lợi”). Bé tập nhai bằng lợi, thức ăn mềm cắt miếng nhỏ, cho bé tập cầm nắm. Từ giai đoạn này nhiều thành phố nhắc cha mẹ chú ý bổ sung chất sắt từ thịt nạc, cá thịt đỏ, gan.

Giai đoạn hoàn tất, khoảng 12–18 tháng (pakupaku-ki, “kỳ tự bốc ăn”). Bé nhai được thức ăn có hình dạng và lấy phần lớn dinh dưỡng từ thức ăn chứ không còn chủ yếu từ sữa. Thường ăn ba bữa mỗi ngày, kèm một hai bữa phụ khi cần. Bé thích tự cầm (tezukami tabe), dù vãi tứ tung, và đó là một phần của việc học ăn.

Nếu bé ăn chậm hơn hoặc nhanh hơn mốc trên một chút, bạn không cần hoảng. Nhưng nếu bé tăng cân kém, từ chối ăn kéo dài hoặc bạn lo lắng, hãy hỏi bác sĩ hoặc hokenshi trong buổi khám định kỳ.

3 Từ vựng tiếng Nhật về ăn dặm nên biết

Khi đọc hướng dẫn của thành phố hoặc nhìn bao bì ở drugstore, bạn sẽ gặp những từ này rất nhiều. Mình ghi sẵn để bạn tiện tra.

• 離乳食 (rinyushoku): đồ ăn dặm.
• 10倍がゆ (juubai-gayu): cháo xay mịn tỉ lệ 1 gạo : 10 nước, món đầu tiên phổ biến.
• ベビーフード (bebii fuudo): đồ ăn dặm đóng gói sẵn, bán ở drugstore và siêu thị.
• 手づかみ食べ (tezukami tabe): cho bé tự dùng tay bốc ăn.
• 離乳食教室 (rinyushoku kyoushitsu): lớp hướng dẫn ăn dặm của thành phố.
• アレルギー (arerugii): dị ứng.
• だし (dashi): nước dùng, thường nấu từ tảo biển hoặc cá khô, không muối.
• 薄味 (usuaji): nêm nhạt.

4 Dị ứng, nghẹn và những điều cần tránh

Đây là mục quan trọng nhất của bài, nên bạn hãy đọc kỹ.

Không cho bé dưới 1 tuổi ăn mật ong, kể cả món có mật ong hoặc đồ uống, bánh kẹo có mật ong, vì có nguy cơ gây ngộ độc botulinum ở trẻ sơ sinh. Hướng dẫn của nhiều thành phố Nhật nhắc rất rõ điều này.

Về dị ứng thực phẩm, các thực phẩm hay gây dị ứng gồm trứng, sữa và chế phẩm từ sữa, lúa mì, đậu nành, kiều mạch, các loại hạt. Điều bạn nên nhớ có hai mặt. Một mặt, hãy cho thử món mới từng chút một, một món mỗi lần, và nên cho vào buổi sáng ngày thường để nếu có phản ứng thì kịp đi khám. Mặt khác, tài liệu của Bộ Y tế Nhật cho biết việc trì hoãn ăn dặm vì lo dị ứng không được khuyến khích, và việc kiêng khem quá mức “cho chắc” cũng không nên. Với trứng, sữa, lúa mì, cách cho ăn đầu tiên và thời điểm hãy hỏi bác sĩ nhi.

Nếu sau khi ăn bé nổi mề đay, nôn nhiều, tiêu chảy, hoặc đặc biệt là khó thở, tím tái, lịm đi, hãy đưa bé đi khám ngay hoặc gọi cấp cứu.

Nghẹn là nguy cơ có thật. Hãy nấu mềm, cắt nhỏ, cho bé ngồi thẳng khi ăn và luôn có người lớn bên cạnh. Tránh những thứ dễ nghẹn như bánh mochi, thạch konnyaku, hạt nguyên, và với trái nhỏ tròn như nho hay cà chua bi thì cần cắt nhỏ. Nhiều thành phố có bảng thực phẩm “chưa nên cho” theo từng độ tuổi, bạn nên xem bảng của nơi mình sống.

Nêm nếm. Giai đoạn đầu nên nấu thật nhạt, thường chỉ để vị tự nhiên của nguyên liệu. Gia vị chỉ nên dùng rất ít từ giai đoạn giữa, và các loại gia vị cay nóng nên tránh đến khoảng 2 tuổi.

5 Kết hợp món Việt và nấu ăn cho đỡ mệt

Tin vui cho các mẹ Việt: nhiều thứ bạn quen nấu đã rất hợp với ăn dặm. Cháo là món nền gần như trùng với cách ăn dặm kiểu Nhật. Rau củ hấp mềm, cá, thịt nạc, đậu phụ, trứng chín đều là lựa chọn tốt nếu nấu mềm và ít gia vị.

Điều cần chú ý là phần nêm nếm. Nước mắm, muối, bột nêm hay nước dùng đã nêm sẵn thường mặn hơn mức phù hợp cho bé nhỏ. Bạn có thể nấu cháo bằng nước hầm rau củ hoặc nước dùng không muối (kiểu dashi), rồi để nêm nếm lại sau khi bé lớn hơn. Cũng như vậy, nếu người thân ở Việt Nam khuyên nấu theo cách khác, hãy trao đổi và đối chiếu với lời bác sĩ nhi ở Nhật cho yên tâm.

Để đỡ mệt, nhiều gia đình nấu một mẻ rồi chia nhỏ đông lạnh (cháo, rau củ nghiền), mỗi lần chỉ rã đông phần cần dùng. Ngoài ra bạn đừng ngại dùng đồ ăn dặm đóng gói (bebii fuudo) vào những ngày bận hoặc khi đi chơi xa. Hướng dẫn của một số thành phố còn khuyến khích dùng kết hợp để bé làm quen thêm nhiều loại thực phẩm và độ mềm.

Và quan trọng nhất: đừng ép bé. Lượng ăn khác nhau từng bé và từng ngày. Một buổi ăn vui vẻ, bé chịu ngồi cùng cả nhà, đáng giá hơn một bát cháo hết sạch trong nước mắt.

6 Học thêm và nhờ giúp ở đâu

Bạn không phải tự mò một mình. Nhiều thành phố có lớp hướng dẫn ăn dặm (rinyushoku kyoushitsu) do chuyên viên dinh dưỡng hoặc hokenshi hướng dẫn, đôi khi có cả phần nấu và nếm thử. Hãy xem thông báo của thành phố hoặc hỏi trực tiếp ở trung tâm bảo kiện. Đây cũng là nơi dễ gặp những mẹ khác cùng cảnh, trong đó có cả mẹ Việt.

Trong các buổi khám định kỳ của bé, bạn cũng có thể hỏi về ăn dặm, cân nặng và dinh dưỡng. Và khi cần một người nói cùng ngôn ngữ để hỏi “nấu thế này có ổn không”, nhóm mẹ Việt tại Nhật là nguồn rất đáng quý, miễn là bạn luôn đối chiếu những điều liên quan đến sức khoẻ với bác sĩ.

Sinh con ở nước ngoài, nhiều mẹ Việt phải tự xoay xở một mình vì ông bà ở xa, chồng vừa đi làm vừa lo việc nhà. Điều ít người biết là Nhật có khá nhiều dịch vụ để đỡ tay cho giai đoạn này, từ nhà chăm sóc sau sinh do thành phố hỗ trợ cho đến người đến nhà giúp việc nhà và bế bé. Bài này giúp bạn hiểu từng loại là gì, ai dùng được, và quan trọng nhất: nhà mình có nên dùng không.

1 Các loại dịch vụ hỗ trợ sau sinh

Để khỏi rối, mình chia thành bốn nhóm. Tên gọi có thể khác nhau tuỳ thành phố, nhưng ý nghĩa gần giống nhau.

• Thăm nhà sau sinh: nhân viên thành phố đến thăm trong những tháng đầu để hỏi thăm, cân bé và giới thiệu các hỗ trợ.
• Chăm sóc sau sinh (sango kea): nữ hộ sinh hoặc nhân viên y tế chăm sóc, tư vấn cho mẹ và bé, theo hình thức ở lại, đến trong ngày hoặc đến nhà.
• Người đến nhà giúp việc (helper): giúp nấu ăn, giặt giũ, dọn dẹp và hỗ trợ chăm bé trong lúc mẹ nghỉ ngơi.
• Dịch vụ tư nhân và nhờ cộng đồng: các công ty dịch vụ hỗ trợ sau sinh, chương trình trông trẻ tạm thời, nhóm mẹ Việt giúp nhau.

Phần lớn nhóm đầu tiên là miễn phí, hai nhóm giữa do thành phố hỗ trợ một phần chi phí, nhóm cuối thì tuỳ nơi.

2 Sango kea: chăm sóc sau sinh do thành phố hỗ trợ

Đây là dịch vụ mình muốn bạn biết đến nhiều nhất, vì nó được làm ra chính cho những mẹ cần nghỉ ngơi và tập làm quen với việc chăm con. Nữ hộ sinh hoặc nhân viên y tế sẽ chăm sóc sức khoẻ cho mẹ, hướng dẫn cho bú và tắm bé, kiểm tra sự phát triển của bé, và nghe bạn trò chuyện về những băn khoăn. Với nhiều mẹ, riêng việc có người trực tiếp chỉ cách làm đã bớt đi nhiều lo lắng.

Dịch vụ này thường có ba hình thức: ở lại (nghỉ tại cơ sở như bệnh viện, nhà hộ sinh), đến trong ngày (đến cơ sở rồi về), và đến nhà (nữ hộ sinh đến tận nơi). Đối tượng thường là mẹ và bé trong khoảng một năm sau sinh, có đăng ký cư trú tại thành phố đó. Lưu ý một số nơi giới hạn thời gian dùng hình thức ở lại hoặc đến trong ngày ở vài tháng đầu.

Có vài điều đáng biết trước khi bạn đăng ký:

• Thường phải đăng ký trước với thành phố và chờ được duyệt, nên đừng đợi đến lúc kiệt sức mới hỏi.
• Có phí, mức phí tuỳ thành phố và tuỳ tình trạng thuế của gia đình. Nhiều nơi miễn hoặc giảm cho hộ thu nhập thấp.
• Số lần sử dụng thường bị giới hạn.
• Không dùng được nếu mẹ hoặc bé đang cần điều trị y tế, và đây không phải dịch vụ gửi trẻ để mẹ đi làm hay đi chơi.

3 Người đến nhà giúp việc nhà và chăm bé

Một số thành phố có chương trình cử helper đến nhà vài giờ mỗi lần, giúp nấu ăn, giặt giũ, dọn dẹp, hỗ trợ cho bé bú, thay tã, tắm bé. Điều kiện hay gặp là mẹ cần có người hỗ trợ nhưng gia đình không giúp được nhiều, và mẹ thường phải ở nhà cùng bé trong lúc helper làm việc. Helper thường không được ở một mình với bé, tức là họ hỗ trợ bạn, không thay bạn trông con.

Ngoài ra còn có chương trình thăm nhà hỗ trợ gia đình có con nhỏ, và một số thành phố trợ cấp một phần tiền khi bạn dùng dịch vụ tư nhân hỗ trợ việc nhà và chăm bé sau sinh. Với dịch vụ tư nhân, điều kiện nhận trợ cấp và nhà cung cấp được chấp nhận thay đổi theo nơi, bạn nên hỏi thành phố trước khi ký hợp đồng.

Một dịch vụ nữa là hội hỗ trợ gia đình (Family Support Center), nơi người dân giúp nhau trông trẻ tạm thời. Dịch vụ này thường nhận bé từ khi bé được vài tháng tuổi trở lên, nên không giúp được ở giai đoạn sơ sinh, nhưng đáng đăng ký hội viên sớm để dùng khi cần.

4 Có đáng dùng không? Cách tự cân nhắc

Không có câu trả lời chung cho mọi nhà, nhưng mình thấy có vài câu hỏi giúp bạn tự quyết định sáng suốt hơn.

Nhà bạn có ai đỡ tay không? Nếu bố mẹ hai bên ở xa, chồng đi làm cả ngày hoặc ít ngày nghỉ, thì dịch vụ giúp bạn có chút khoảng thở. Đây thường là nhóm hưởng lợi nhiều nhất.

Bạn sinh thế nào, hồi phục ra sao? Nếu bạn sinh mổ, sinh khó hoặc sức khoẻ chưa hồi phục, nghỉ ngơi đúng cách là ưu tiên chứ không phải sự xa xỉ. Nếu có con lớn hoặc sinh đôi, việc nhà và việc con nhân lên nhiều lần.

Bạn có thấy lo, kiệt sức hoặc cô đơn không? Đây là lúc nên dùng, chứ đừng gồng. Nếu bạn thấy buồn kéo dài, không ngủ được dù có thể ngủ, hoặc không còn thấy vui, hãy nói với bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc hokenshi. Dịch vụ sau sinh không thay thế chăm sóc y tế, nhưng là một cánh cửa để bạn được lắng nghe sớm.

Chi phí có hợp lý với gia đình không? Có dịch vụ rất rẻ nhờ trợ cấp, có dịch vụ tư nhân khá tốn. Hãy so sánh theo giá trị bạn nhận được trong khoảng thời gian cần nhất, đồng thời hỏi thành phố xem bạn có được miễn giảm không trước khi quyết định.

Ngược lại, nếu gia đình nhà mình đã có ông bà sang giúp, bạn khoẻ và việc nhà ổn, thì có thể bạn chỉ cần dịch vụ thăm nhà miễn phí và để dành các lựa chọn khác phòng khi cần. Dùng hay không dùng đều không phải điều đáng xấu hổ.

5 Ngôn ngữ, thói quen ở cữ và những băn khoăn của mẹ Việt

Nhiều mẹ Việt ngần ngại vì mấy lý do rất dễ hiểu, nên mình nói thẳng ở đây.

“Tiếng Nhật của mình chưa đủ để nói chuyện.” Bạn có thể nhờ người quen đi cùng, nhờ thành phố cho phiên dịch nếu có, hoặc viết sẵn những điều muốn hỏi ra giấy. Nhiều nữ hộ sinh quen nghe và hiểu cả khi bạn nói chậm, và họ thường đánh giá cao việc bạn cố gắng.

“Cách chăm sóc của họ khác thói quen ở cữ của mình.” Mỗi nơi và mỗi người có quan điểm riêng về việc ăn uống, tắm gội, nghỉ ngơi sau sinh. Nếu bạn muốn giữ một số thói quen theo cách của gia đình, cứ nói thật với nữ hộ sinh và hỏi xem điều gì an toàn. Bạn có thể kết hợp chứ không nhất thiết phải chọn một bên.

“Mình ngại làm phiền người khác.” Đây là dịch vụ thành phố lập ra cho những gia đình như bạn, và dùng đúng điều kiện là quyền lợi bình thường. Không cần coi đó là thiếu nỗ lực.

6 Bắt đầu từ đâu, hỏi gì?

Bước đầu tiên đơn giản nhất là gọi hoặc đến yakusho, trung tâm bảo kiện hoặc trung tâm hỗ trợ trẻ em và gia đình, và nói rằng bạn muốn biết các dịch vụ hỗ trợ sau sinh. Nhiều bạn nhận được thông tin luôn khi nộp giấy khai sinh hoặc khi nhận sổ Boshi Techo. Một số câu hỏi hay dùng:

• Thành phố mình có những dịch vụ sau sinh nào, và dịch vụ nào mình thuộc đối tượng?
• Phải đăng ký trước bao lâu, đăng ký ở đâu và cần giấy tờ gì?
• Chi phí bao nhiêu, có miễn giảm không, được dùng bao nhiêu lần?
• Có hỗ trợ phiên dịch hoặc tài liệu bằng ngôn ngữ khác không?
• Nếu muốn dùng dịch vụ tư nhân, thành phố có trợ cấp không và phải đáp ứng điều kiện gì?

Đừng chờ đến lúc thật sự cần mới hỏi. Biết sẵn các lựa chọn từ khi còn mang thai sẽ khiến những ngày đầu sau sinh nhẹ nhàng hơn rất nhiều.

Có lẽ ít điều nào làm cha mẹ mới ở Nhật lo bằng lịch tiêm chủng: nhiều loại vaccine, tên toàn tiếng Nhật, lại phải đặt hẹn đúng lúc. Bài này giúp bạn nhìn thấy toàn cảnh của năm đầu, để khi tờ phiếu khám (yoshinhyo) của thành phố gửi về, bạn không còn thấy mình đang đứng trước một bài kiểm tra.

1 Hai nhóm vaccine: định kỳ và tự nguyện

Ở Nhật, vaccine cho trẻ nhỏ chia làm hai nhóm, và hiểu được điều này sẽ giúp bạn bớt rối ngay từ đầu.

Vaccine định kỳ (teiki sesshu) là nhóm do nhà nước và thành phố tổ chức. Nếu con tiêm trong độ tuổi quy định, thành phố thường chi trả chi phí cho bạn. Đây là phần quan trọng nhất của năm đầu.

Vaccine tự nguyện (nini sesshu) là nhóm bạn tự quyết định có tiêm hay không, và thường phải tự trả phí. Một số thành phố có hỗ trợ một phần, hãy hỏi nơi bạn sống. Ví dụ phổ biến là vaccine quai bị (otafuku kaze) và vaccine cúm theo mùa.

Thành phố thường gửi phiếu khám tiêm chủng (yoshinhyo) và hướng dẫn về nhà sau khi con được đăng ký cư trú, thời điểm cụ thể tuỳ nơi. Vì vậy việc khai sinh và đăng ký cư trú đúng hạn là bước nền cho cả chuyện tiêm chủng. Nếu qua một thời gian mà chưa thấy phiếu, bạn hãy liên hệ trung tâm bảo kiện hoặc yakusho để hỏi.

2 Các mũi chính trong năm đầu và quanh sinh nhật 1 tuổi

Lịch tiêm của bé thường bắt đầu từ khoảng 2 tháng tuổi, và nhiều loại được tiêm cùng lúc trong một lần hẹn (tiêm đồng thời) để con đỡ phải đi nhiều lần. Dưới đây là các loại chính bạn sẽ gặp, ghi theo cách thành phố thường gọi.

Rotavirus. Đây là loại bạn nên chú ý sớm nhất, vì có hai điểm “không chờ được”: mũi đầu tiên phải tiêm trước khoảng 15 tuần tuổi (cụ thể là trước 14 tuần 6 ngày theo hướng dẫn của nhiều thành phố), và cả liệu trình phải xong trong một giới hạn tuổi nhất định (khoảng 24 tuần với loại 2 mũi, khoảng 32 tuần với loại 3 mũi). Đây là vaccine uống, và có hai loại vaccine khác nhau về số liều, bác sĩ sẽ giải thích loại bạn chọn.

Viêm gan B. Gồm 3 mũi, thực hiện trước khi bé tròn 1 tuổi. Thời điểm thường được khuyến nghị là từ 2 đến khoảng 9 tháng tuổi.

Mũi 5 trong 1 (gokushu kongo). Từ tháng 4/2024, vaccine này gộp bốn loại (bạch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt) cùng vaccine Hib vào một mũi, nên trẻ sinh gần đây thường được tiêm theo cách này thay cho lịch “4 trong 1” kèm Hib riêng ngày trước. Nếu bạn nghe các mẹ lớn tuổi nói về “mũi 4 trong 1 và Hib”, đó là cách cũ, hãy làm theo hướng dẫn mới của bác sĩ.

Phế cầu khuẩn (shounika haien kyukin). Phòng các bệnh do phế cầu như viêm phổi và viêm màng não. Số mũi tuỳ bé bắt đầu lúc mấy tháng tuổi, và có mũi nhắc lại sau khi bé bước qua 1 tuổi. Từ năm 2024, loại vaccine dùng trong chương trình định kỳ gồm cả loại 15 giá và 20 giá.

BCG (phòng lao). Tiêm một mũi trước khi bé tròn 1 tuổi, thời điểm khuyến nghị là khoảng 5 đến dưới 8 tháng. Không phải phòng khám nào cũng tiêm BCG, có nơi chỉ một vài cơ sở hoặc một số ngày nhất định, bạn hãy xem danh sách trong thông báo của thành phố.

Quanh sinh nhật 1 tuổi: mũi sởi – rubella (MR) kỳ 1, tiêm khi bé từ 1 tuổi đến trước 2 tuổi, và vaccine thuỷ đậu (suitou), tiêm 2 mũi trong khoảng từ 1 đến trước 3 tuổi. Nhiều bác sĩ khuyên tiêm ngay sau khi bé tròn 1 tuổi, và đây cũng là lúc bạn nên đặt lịch trước vì cuối năm đầu thường rất bận.

Một tin giúp bạn nhẹ lòng: các quy định về khoảng cách giữa các loại vaccine đã được nới lỏng, trừ trường hợp hai loại vaccine sống tiêm qua da thì cần cách nhau ít nhất 27 ngày. Nhờ đó nhiều bé có thể hoàn thành lịch nhanh hơn, nhưng sắp xếp thế nào là việc của bác sĩ.

3 Đặt lịch và chuẩn bị cho ngày tiêm

Phần lớn vaccine định kỳ được tiêm tại phòng khám nhi (shounika) hoặc bệnh viện có hợp đồng với thành phố, và bạn thường phải đặt hẹn trước (yoyaku), có nơi qua điện thoại, có nơi qua web hoặc ứng dụng. Nhất là mũi đầu lúc bé 2 tháng, lịch hay kín, nên hãy đặt sớm ngay khi nhận được phiếu.

Trong ngày tiêm, bạn thường cần mang: phiếu khám tiêm chủng (yoshinhyo) đã điền, sổ Boshi Techo, thẻ bảo hiểm y tế và thẻ hỗ trợ y tế trẻ em của thành phố (nếu đã có). Phiếu khám có phần phụ huynh điền và phần bác sĩ điền, hãy điền kỹ phần về sức khoẻ của bé vì bác sĩ dựa vào đó để quyết định có tiêm được hôm nay hay không.

Mặc cho bé quần áo dễ cởi, đo nhiệt độ ở nhà trước khi đi. Nếu bé đang sốt hoặc kém khoẻ, bác sĩ có thể hoãn lịch, và đó là chuyện bình thường. Hãy ghi lại ngày giờ tiêm vào Boshi Techo ngay sau khi tiêm.

4 Sau khi tiêm: theo dõi gì, khi nào gọi bác sĩ

Sau tiêm, nhiều bé có phản ứng nhẹ như đỏ hoặc sưng chỗ tiêm, hơi sốt, quấy khóc hay ngủ nhiều hơn bình thường. Bác sĩ thường dặn bạn ở lại quan sát một lúc tại phòng khám, và theo dõi bé cẩn thận trong ngày hôm đó. Những dặn dò cụ thể (tắm, vận động, thời gian theo dõi) hãy làm theo hướng dẫn của phòng khám.

Hãy liên hệ bác sĩ hoặc đưa bé đi khám ngay nếu bé sốt cao, li bì khó đánh thức, khó thở, co giật, nôn liên tục, hoặc chỗ tiêm sưng đỏ lan rộng. Nếu là ban đêm hoặc ngày nghỉ và bạn không chắc bé có cần đi cấp cứu không, bạn có thể gọi đường dây tư vấn nhi khoa ban đêm #8000 (hiện được tổ chức ở nhiều nơi tại Nhật, giờ hoạt động tuỳ địa phương).

5 Khám sức khoẻ định kỳ cho bé

Bên cạnh tiêm chủng, thành phố còn tổ chức các buổi khám sức khoẻ trẻ nhỏ (kenshin). Số lần và mốc tháng tuổi trong năm đầu khác nhau tuỳ nơi, bạn sẽ nhận thông báo kèm phiếu khám. Đây là dịp rất tốt để bác sĩ và hokenshi kiểm tra sự phát triển của bé, đồng thời bạn hỏi về giấc ngủ, cho bú, ăn dặm. Nhiều bố mẹ gặp những người bạn đầu tiên trong chính những buổi khám này.

Hãy mang theo Boshi Techo, và nếu có điều gì bạn lo, cứ viết sẵn ra giấy để khỏi quên khi vào phòng.

6 Vài mẹo nhỏ cho gia đình Việt

Nếu bé đã tiêm một số mũi ở Việt Nam (ví dụ bé sinh ở Việt Nam rồi sang Nhật, hoặc hai vợ chồng đưa con về nước một thời gian), hãy mang theo sổ tiêm chủng của bé và đưa cho bác sĩ Nhật. Họ sẽ giúp bạn nối tiếp lịch cho hợp lý, đừng tự quyết bỏ mũi hay tiêm lại.

Lập lịch riêng. Ngoài sổ Boshi Techo, nhiều thành phố có ứng dụng quản lý lịch tiêm. Bạn cũng có thể tự ghi lịch vào điện thoại và chia sẻ cho cả hai vợ chồng.

Chuẩn bị tinh thần cho bé và cho mình. Mũi tiêm đầu tiên thường làm bố mẹ căng thẳng hơn cả bé. Hãy hít thở sâu, ôm bé thật chắc, và nhớ rằng con đang được bảo vệ khỏi những căn bệnh có thể nặng với trẻ nhỏ.

Nếu lỡ lịch. Nhiều loại vaccine vẫn có thể tiêm bù, nhưng có loại như rotavirus có giới hạn tuổi rất sát. Hãy liên hệ bác sĩ nhi sớm nhất có thể để được tư vấn lịch bù.

Em bé chào đời là niềm vui lớn, nhưng ngay sau đó nhiều gia đình Việt ở Nhật lại thấy mình đứng giữa một đống giấy tờ, với những hạn chót chỉ tính bằng ngày. Bài này sẽ xếp chúng thành một lộ trình dễ nhìn: việc nào làm trước, nộp ở đâu, cần chuẩn bị gì, và chỗ nào hay bị bỏ sót.

1 Nhìn nhanh: các mốc thời gian cần nhớ

Khi có em bé, bạn sẽ phải báo tin cho ba “cửa”: chính quyền địa phương Nhật, cơ quan xuất nhập cảnh Nhật, và phía Việt Nam. Mỗi cửa có nhịp riêng, vì vậy mình tóm gọn các mốc chính ở đây trước. Các số ngày tính từ ngày sinh.

• Ngay sau sinh: xin bệnh viện hoặc nơi đỡ đẻ giấy chứng sinh (shusshou shoumeisho), vì hầu hết giấy tờ sau đều cần nó.
• Trong 14 ngày (tính cả ngày sinh): nộp giấy khai sinh (shussei todoke) tại yakusho.
• Trong 15 ngày kể từ ngày sau sinh: nộp đơn trợ cấp nhi đồng (jidou teate), nhiều thành phố có quy định này.
• Trong 30 ngày: nộp đơn xin tư cách lưu trú cho con tại Nyukan.
• Càng sớm càng tốt: đăng ký khai sinh, quốc tịch và hộ chiếu cho con tại Đại sứ quán Việt Nam.

Nghe nhiều việc, nhưng thật ra bạn có thể làm theo đúng thứ tự trên, giấy nào xong sẽ làm nền cho giấy kế tiếp.

2 Khai sinh tại toà thị chính (yakusho)

Đây là bước đầu tiên và có hạn chót rõ ràng nhất: nộp trong vòng 14 ngày kể từ ngày sinh, tính luôn ngày sinh. Nếu ngày thứ 14 trùng ngày yakusho nghỉ thì thường được lùi sang ngày làm việc kế tiếp, nhưng đừng trông chờ vào điều đó mà để sát hạn.

Nộp ở đâu? Thường là quầy hộ tịch (koseki) của yakusho nơi bạn đăng ký cư trú, hoặc nơi con sinh ra. Mình khuyên nộp ở nơi mình sống, vì nếu nộp ở nơi khác thì việc lập hộ khẩu cư trú (juminhyo) cho con có thể chậm, kéo theo các khoản hỗ trợ cho trẻ nhỏ cũng bị chậm theo.

Cần mang gì? Thông thường gồm tờ khai sinh kèm phần “giấy chứng sinh” do bác sĩ hoặc nữ hộ sinh điền, sổ Boshi Techo, và giấy tờ tuỳ thân của người nộp. Nhiều nơi còn đề nghị mang hộ chiếu của bố mẹ. Người nộp thường là cha hoặc mẹ.

Về tên của con: với bố mẹ là người nước ngoài, phần tên trong tờ khai thường được ghi bằng katakana, có nơi yêu cầu thêm chữ Latin. Hãy quyết định cách phiên âm trước khi đến quầy, vì tên này sẽ xuất hiện trên nhiều giấy tờ sau này.

Mẹo nhỏ: khi nộp, hãy xin luôn “giấy xác nhận đã tiếp nhận khai sinh” (juri shoumeisho). Giấy này thường cần cho Nyukan và Đại sứ quán, và nhiều nơi chỉ cấp cho người đã nộp tờ khai, nên xin cùng lúc sẽ đỡ phải quay lại. Bạn cũng nên nhờ quầy đóng dấu xác nhận đã khai sinh trong trang đầu của Boshi Techo nếu thành phố có mục này.

Nếu bố mẹ chưa đăng ký kết hôn hoặc hoàn cảnh gia đình hơi đặc biệt, người được phép nộp và giấy tờ cần thêm có thể khác. Hãy hỏi kỹ quầy trước, đừng tự suy luận.

3 Xin tư cách lưu trú cho con tại Nyukan

Đây là điều nhiều gia đình bất ngờ nhất: con sinh ở Nhật không tự động có tư cách lưu trú. Theo hướng dẫn của Cục quản lý xuất nhập cảnh, nếu con sẽ ở lại Nhật quá 60 ngày thì bạn cần nộp “đơn xin cấp phép lấy tư cách lưu trú” (zairyuu shikaku shutoku kyoka shinsei) trong vòng 30 ngày kể từ ngày sinh. Trong 60 ngày đầu, con vẫn được lập hộ khẩu cư trú ở yakusho mà chưa cần tư cách, nhưng sau mốc đó thì việc không có tư cách sẽ gây rắc rối.

Tư cách của con là gì? Điều này phụ thuộc vào tư cách lưu trú hiện tại của bố mẹ (ví dụ diện gia đình, diện làm việc, và các diện khác), nên mình không thể nói chung cho mọi nhà. Hãy cho Nyukan biết diện của bố mẹ và xin họ hướng dẫn.

Giấy tờ thường cần: đơn theo mẫu, giấy chứng sinh hoặc sổ Boshi Techo, hộ chiếu và thẻ lưu trú (zairyuu card) của bố mẹ, và tuỳ trường hợp có thể thêm giấy tờ chứng minh người nuôi dưỡng con (ví dụ giấy chứng nhận thuế cư dân). Danh sách chính xác thay đổi theo từng diện cư trú, hãy xem trên trang chính thức của Nyukan.

Nộp thế nào? Có thể nộp trực tiếp tại Nyukan địa phương, và hiện nay cũng có thể nộp trực tuyến. Nếu băn khoăn, bạn có thể gọi Trung tâm thông tin tổng hợp về lưu trú cho người nước ngoài (số 0570-013904) để hỏi, hoặc nhờ hành chính thư sĩ (gyousei shoshi) đã quen xử lý hồ sơ cho trẻ em.

4 Đăng ký với Đại sứ quán Việt Nam

Phần này là của riêng gia đình Việt. Con sinh ở Nhật có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam, muốn có giấy khai sinh Việt Nam, quốc tịch Việt Nam và hộ chiếu Việt Nam thì cần đăng ký tại Đại sứ quán hoặc Lãnh sự quán Việt Nam. Giấy khai sinh Nhật không thay thế được giấy tờ này.

Theo các tài liệu hướng dẫn mà mình tham khảo, khi đăng ký khai sinh để con nhận quốc tịch Việt Nam, cha mẹ cần thống nhất lựa chọn quốc tịch Việt Nam cho con. Hồ sơ thường gồm tờ khai theo mẫu, giấy chứng sinh bản gốc, giấy chứng nhận kết hôn của bố mẹ (nếu có), juminhyo, và giấy xác nhận tiếp nhận khai sinh của yakusho kèm bản dịch tiếng Việt. Hồ sơ có thể nộp trực tiếp hoặc qua đường bưu điện, và khi làm khai sinh bạn có thể đăng ký làm hộ chiếu cho con cùng lúc.

Một điểm cần lưu ý là thời hạn. Theo một số tài liệu hướng dẫn, đăng ký trong khoảng vài tháng đầu sau sinh được xem là đúng hạn, còn để quá lâu có thể bị tính là đăng ký quá hạn với hồ sơ phức tạp hơn. Vì quy định này có thể đã thay đổi, bạn nên hỏi trực tiếp Đại sứ quán và đừng để trễ.

Với gia đình mà một bên là người Nhật hoặc quốc tịch khác, câu chuyện quốc tịch của con có thêm vài điều cần cân nhắc kỹ. Hãy hỏi cả Đại sứ quán Việt Nam lẫn cơ quan Nhật trước khi quyết định.

5 Những thủ tục “đi kèm” dễ bị bỏ sót

Khi đã đứng ở quầy yakusho, hãy hỏi luôn mấy việc sau. Làm một lượt sẽ đỡ chạy đi chạy lại nhiều lần.

Bảo hiểm y tế cho bé. Con cần được đăng ký vào bảo hiểm của gia đình. Nếu nhà dùng bảo hiểm quốc dân (kokuho), bạn làm ở yakusho. Nếu dùng bảo hiểm công ty (shakai hoken), hãy báo bộ phận nhân sự để thêm con vào. Nhiều nơi yêu cầu làm trong khoảng hai tuần sau sinh, nên hãy hỏi ngay.

Trợ cấp nhi đồng (jidou teate). Nhiều thành phố yêu cầu nộp đơn trong vòng 15 ngày kể từ ngày sau sinh để được tính từ tháng kế tiếp, nếu trễ có thể bị mất một phần khoản hỗ trợ. Hãy hỏi quầy xem bạn thuộc diện nào và cần giấy tờ gì.

Hỗ trợ chi phí y tế cho trẻ nhỏ. Hầu hết thành phố có chế độ hỗ trợ một phần hoặc toàn bộ chi phí khám chữa bệnh cho trẻ, tên gọi và mức hỗ trợ khác nhau tuỳ nơi. Bạn thường phải đăng ký để nhận thẻ hỗ trợ.

Hỗ trợ chi phí sinh nở (shussan ikuji ichijikin). Đây là khoản hỗ trợ liên quan đến bảo hiểm y tế của bạn. Cách nhận (nhiều bệnh viện xử lý trực tiếp với bảo hiểm) khác nhau tuỳ nơi, hãy hỏi bệnh viện và cơ quan bảo hiểm.

6 Vài mẹo nhỏ để đỡ cuống

Chuẩn bị từ lúc mang thai. Hỏi trước ở yakusho và xem trước danh sách giấy tờ. Chụp ảnh hộ chiếu, thẻ lưu trú, juminhyo của cả hai bố mẹ để sẵn trong điện thoại.

Hỏi về phiên dịch. Nhiều yakusho và Nyukan có hỗ trợ phiên dịch hoặc có thể dùng dịch vụ điện thoại. Hãy hỏi lúc đặt lịch hoặc khi đến quầy, và nếu tiếng Nhật y tế còn lạ, bạn có thể nhờ người quen đi cùng.

Giữ lại mọi bản sao. Photocopy các giấy đã nộp, nhất là giấy xác nhận tiếp nhận khai sinh. Sau này khi làm hộ chiếu, đăng ký nhà trẻ hay xin các hỗ trợ khác bạn sẽ cần dùng lại.

Nếu lỡ hạn thì sao? Đừng im lặng vì sợ. Hãy liên hệ ngay cơ quan phụ trách, trình bày thật lòng và hỏi cách xử lý. Họ gặp những trường hợp như vậy rất nhiều lần rồi.

Chúc mừng gia đình bạn! Em bé đã chào đời, và cũng từ đây bạn sẽ thấy 12 tháng đầu trôi qua nhanh đến lạ. Nhưng ở Nhật, giữa những đêm thức trắng cho con bú, còn có một chuỗi giấy tờ, lịch tiêm chủng và dịch vụ của thành phố cần để mắt tới. Bài này là bản đồ tổng quát của cả năm đầu, để bạn biết trước việc nào gấp, việc nào từ từ, và việc nào chỉ cần nhớ là có chỗ để nhờ.

1 Khai sinh, tư cách lưu trú và giấy tờ của con

Đây là phần “gấp” nhất của cả năm đầu, nên mình đặt lên trước. Nếu nhớ được một điều thôi, hãy nhớ rằng có ba nơi cần báo tin cho con, và hai trong số đó có hạn chót khá ngắn.

Thứ nhất, khai sinh (shussei todoke) tại yakusho. Theo hướng dẫn của các thành phố, bạn cần nộp trong vòng 14 ngày kể từ ngày con sinh (tính cả ngày sinh). Giấy này đi kèm “giấy chứng sinh” (shusshou shoumeisho) do bệnh viện hoặc nơi đỡ đẻ cấp, cùng sổ Boshi Techo. Nhiều nơi còn yêu cầu hộ chiếu của bố mẹ. Tên con thường được ghi bằng katakana, có nơi muốn bạn ghi thêm chữ Latin, nên hỏi kỹ quầy trước khi chọn cách viết. Một mẹo nhỏ: khi nộp, hãy xin luôn “giấy xác nhận đã tiếp nhận khai sinh” (juri shoumeisho), vì bước sau thường cần đến nó.

Thứ hai, xin tư cách lưu trú cho con tại Nyukan. Em bé sinh ra ở Nhật nhưng bố mẹ là người nước ngoài thì không tự động có tư cách lưu trú. Bạn cần nộp “đơn xin cấp phép lấy tư cách lưu trú” (zairyuu shikaku shutoku kyoka shinsei) trong vòng 30 ngày kể từ ngày sinh. Nếu con ở lại Nhật quá 60 ngày mà chưa có tư cách thì sẽ rất phiền, nên đừng để sát hạn. Hiện nay thủ tục này có thể nộp trực tuyến, bạn nên xem thông tin mới nhất trên trang chính thức của Nyukan. Mỗi diện cư trú của bố mẹ có thể dẫn tới hồ sơ hơi khác nhau, nếu băn khoăn thì gọi trung tâm thông tin của Nyukan hoặc nhờ hành chính thư sĩ.

Thứ ba, đăng ký với phía Việt Nam. Việc đăng ký khai sinh, quốc tịch và xin hộ chiếu cho con làm qua Đại sứ quán hoặc Lãnh sự quán Việt Nam. Hồ sơ và thời gian xử lý thay đổi theo từng thời điểm, nên cách an toàn nhất là xem trang chính thức của Đại sứ quán và chuẩn bị sẵn giấy tờ Nhật (giấy chứng sinh, giấy xác nhận tiếp nhận khai sinh). Gia đình có một bên là người Nhật hoặc quốc tịch khác thì còn thêm vài điểm cần cân nhắc, bạn nên hỏi kỹ trước khi quyết định.

Cùng lúc đứng ở quầy yakusho, đừng quên hỏi luôn mấy việc “đi kèm”: đăng ký bảo hiểm y tế cho bé (hoken), thẻ hỗ trợ chi phí y tế cho trẻ nhỏ (tuỳ thành phố mà tên và mức hỗ trợ khác nhau), trợ cấp nhi đồng (jidou teate) và các khoản hỗ trợ sau sinh. Riêng trợ cấp nhi đồng thường có hạn nộp rất ngắn sau khi con sinh, nên hãy hỏi ngay trong ngày khai sinh.

2 Tiêm chủng và khám sức khoẻ năm đầu

Ở Nhật, lịch tiêm của con bắt đầu từ khoảng 2 tháng tuổi, và nhiều mẹ nói đây là giai đoạn “choáng” nhất vì có quá nhiều loại vaccine. Điều giúp mình bớt rối là hiểu hai nhóm lớn: vaccine định kỳ (teiki sesshu), do thành phố hỗ trợ chi phí cho đối tượng trong độ tuổi quy định, và vaccine tự nguyện (nini sesshu), thường là tự chi trả. Thành phố thường gửi phiếu khám tiêm chủng (yoshinhyo) và hướng dẫn cho nhà bạn sau khi khai sinh, thời điểm cụ thể tuỳ nơi.

Một vài điều đáng biết: nhiều loại được tiêm trong cùng một lần hẹn (tiêm đồng thời, douji sesshu) để con đỡ phải đi nhiều lần. Có loại có giới hạn độ tuổi để bắt đầu khá sớm, ví dụ rotavirus, nên đừng chần chừ khi bé vừa tròn 2 tháng. Gần đây nhiều nơi đã gộp vài mũi cũ thành mũi 5 trong 1, vì vậy bác sĩ nhi sẽ cho bạn biết bé thuộc lịch nào. Hãy ghi mọi mũi tiêm vào Boshi Techo và chụp lại lịch hẹn.

Bên cạnh tiêm chủng, thành phố còn tổ chức các buổi khám sức khoẻ trẻ nhỏ (kenshin) tại trung tâm bảo kiện, thường có vài mốc khám trong năm đầu. Đây cũng là dịp tốt để hỏi bác sĩ và hokenshi về cân nặng, giấc ngủ, ăn dặm. Lịch cụ thể mỗi nơi một khác, hãy xem thông báo của thành phố.

3 Sữa, tã, xe đẩy: mua gì trước, mua gì sau

Tin vui là em bé không cần nhiều đồ như bạn tưởng. Những thứ nên có từ ngày đầu thì thật sự ít: tã, quần áo sơ sinh, đồ tắm cho bé, và nếu cho bé bú bình hoặc bú xen kẽ thì thêm bình sữa và sữa công thức. Ở Nhật, ngoài sữa bột còn có sữa nước pha sẵn (ekitai miruku) tiện cho lúc đi ra ngoài hoặc những đêm mệt rã rời. Mỗi bé hợp một loại khác nhau, nên đừng mua sỉ ngay một loại khi chưa biết con có hợp không.

Xe đẩy và các món “lớn” thì có thể từ từ. Bạn nên cân nhắc nhà mình hay đi tàu điện, đi bộ hay dùng ô tô, rồi mới chọn xe đẩy nhẹ hay xe đẩy to. Nhiều gia đình còn nhận đồ cũ từ người quen hoặc mua lại đồ second-hand, rất tiết kiệm mà vẫn tốt.

4 Dịch vụ hỗ trợ sau sinh cho mẹ và bé

Mình muốn nói thật với các mẹ Việt: nhờ giúp đỡ không phải là yếu đuối. Ở Nhật, nhiều gia đình sinh con mà không có ông bà ở bên, và hệ thống hỗ trợ của thành phố được lập ra chính là cho những lúc như vậy.

Một dịch vụ khá phổ biến là chương trình thăm hỏi các gia đình có em bé nhỏ (thường gọi là “Konnichiwa Akachan” hay “Nyuuji katei zenko houmon”): nhân viên thành phố đến thăm nhà trong những tháng đầu để tư vấn và giới thiệu các hỗ trợ. Ngoài ra còn có “chăm sóc sau sinh” (sango kea), nơi nữ hộ sinh hoặc nhân viên y tế giúp mẹ nghỉ ngơi, hướng dẫn cho con bú, chăm bé, theo hình thức ở lại, đến trong ngày hoặc thăm tại nhà. Phí và điều kiện sử dụng khác nhau tuỳ thành phố, bạn nên hỏi tại quầy của yakusho hoặc trung tâm bảo kiện, và hỏi luôn xem có phiên dịch không.

Nếu sau sinh bạn thấy kiệt sức, buồn kéo dài hoặc không còn thấy vui như trước, hãy nói với bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc hokenshi nhé. Đó là chuyện nhiều người từng trải qua, và bạn không cần chịu một mình.

5 Tiết kiệm cho đồ sơ sinh

Năm đầu của con khá tốn kém, nhưng có những cách tiết kiệm mà không phải hy sinh chất lượng. Một số thành phố có quà tặng hoặc phiếu hỗ trợ cho gia đình có em bé, bạn nên hỏi ở yakusho trước tiên vì đây là nguồn “miễn phí” đáng giá. Sau đó mới đến coupon, điểm thưởng của các trang mua sắm và drugstore, nhiều nơi có chương trình dành riêng cho gia đình có em bé.

Ưu đãi thay đổi liên tục, nên khi áp dụng bạn hãy kiểm tra điều kiện trên trang chính thức. Phần chi tiết về coupon và điểm thưởng mình sẽ gom trong bài riêng để cập nhật dần.

6 Ăn dặm kiểu Nhật

Ăn dặm kiểu Nhật (rinyushoku) chia thành vài giai đoạn theo tháng tuổi, từ rất loãng và mịn rồi tăng dần độ đặc và độ thô. Thông thường các bé bắt đầu khoảng 5–6 tháng, nhưng thời điểm cụ thể nên hỏi bác sĩ nhi vì mỗi bé một khác. Nhiều thành phố có lớp hướng dẫn ăn dặm (rinyushoku kyoushitsu) rất hữu ích, bạn có thể vừa học vừa gặp các mẹ khác.

Về cách ăn của người Việt, bạn hoàn toàn có thể kết hợp: cháo, rau củ, cá, thịt đều hợp lý nếu nấu mềm, ít gia vị. Hai điều cần nhớ là không cho bé dưới 1 tuổi ăn mật ong, và nếu bé có dấu hiệu dị ứng thực phẩm thì hãy đưa đi khám ngay chứ đừng tự đoán.

7 Công viên và nơi vui chơi cho bé

Khi bé đã vững cổ và biết lẫy, bạn sẽ muốn ra ngoài cho khuây khoả. Công viên gần nhà là lựa chọn đầu tiên, nhưng còn một nơi đáng biết hơn: các trung tâm hỗ trợ nuôi con của địa phương (kosodate shien center) hoặc nhà thiếu nhi (jidoukan). Đó là chỗ có đồ chơi, có nhân viên để hỏi, thường miễn phí hoặc rất rẻ, và là nơi tuyệt vời để gặp những mẹ khác, kể cả mẹ Việt.

Đừng ngại nếu tiếng Nhật chưa giỏi. Cười, chào, và ngồi cùng con chơi là đã đủ để bắt đầu rồi. Nhiều tình bạn đầu tiên của các mẹ ở Nhật bắt đầu từ chính những buổi sáng như vậy.